گوهر تپه بهشهر؛ از استقرارهای پیش از تاریخ تا نخستین نشانه‌های شهرنشینی در مازندران

گوهر تپه کجاست؟

گوهر تپه یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناختی پیش از تاریخ شمال ایران است که در استان مازندران، شهرستان بهشهر و در نزدیکی شهر رستمکلا قرار دارد. این محوطه در حدود ۲ کیلومتری شمال‌غربی رستمکلا و در مسیر جاده ساری به بهشهر واقع شده و در دشتی قرار گرفته که از جنوب به دامنه‌های جنگلی البرز و از شمال به دشت ساحلی دریای کاسپین نزدیک می‌شود. موقعیت جغرافیایی گوهر تپه یکی از دلایل اهمیت آن در شکل‌گیری و مطالعه استقرارهای پیش از تاریخ شرق مازندران است. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

گوهرتپه در منطقه‌ای قرار گرفته که غارها و محوطه‌های باستانی متعددی در اطراف آن وجود دارند. غار هوتو، غار کمربند و غار کومیشان از مهم‌ترین محوطه‌های شناخته‌شده پیرامون آن هستند و همین نزدیکی امکان مطالعه روند تغییر شیوه زندگی انسان در منطقه، از سکونت در غار تا استقرارهای روستایی و سپس جوامع پیچیده‌تر را فراهم کرده است. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

اهمیت باستان‌شناختی گوهر تپه

اهمیت گوهر تپه در این است که این محوطه تنها بقایای یک سکونتگاه باستانی نیست، بلکه مجموعه‌ای از لایه‌های فرهنگی را در خود جای داده که برای شناخت تحول جوامع پیش از تاریخ شمال ایران اهمیت دارد.

بررسی‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده در خود گوهر تپه به دوره مس‌وسنگ یا کالکولیتیک در هزاره چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد. یافته‌های مربوط به سفال‌های نقاشی‌شده و سفال‌های خاکستری صیقلی، آغاز استقرار در این محوطه را به میانه هزاره چهارم پیش از میلاد نسبت می‌دهند. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

بنابراین، بهتر است درباره گوهر تپه با احتیاط از عبارت «قدیمی‌ترین سکونتگاه مازندران» استفاده نکنیم؛ اهمیت اصلی این محوطه در  تداوم و تحول استقرار انسانی و روند پیچیده‌تر شدن جامعه در دوره‌های مس‌وسنگ، مفرغ و آهن است.

از غارهای مازندران تا گوهر تپه

در جنوب و جنوب‌شرق دریای کاسپین، غارهایی مانند هوتو، کمربند و کومیشان شواهد مهمی از حضور انسان در دوره‌های بسیار کهن در اختیار باستان‌شناسان قرار داده‌اند. این غارها نشان می‌دهند که منطقه ساحلی و دامنه‌های البرز از دیرباز محل حضور جوامع انسانی بوده است.

با گذشت زمان، بخشی از جوامع انسانی از الگوی سکونت در غار فاصله گرفتند و به سمت استقرار در فضای باز حرکت کردند. گوهر تپه را می‌توان در چارچوب همین تحول گسترده بررسی کرد؛ هرچند نمی‌توان با قطعیت گفت که ساکنان غارهای هوتو و کمربند مستقیماً به گوهر تپه مهاجرت کرده‌اند. ارتباط این محوطه‌ها بیشتر یک فرضیه و چارچوب پژوهشی برای مطالعه تحول سکونت در منطقه است. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

گوهر تپه در دوره مس‌وسنگ

قدیمی‌ترین شواهد شناخته‌شده از استقرار در گوهر تپه به دوره مس‌وسنگ بازمی‌گردد. سفال‌های این دوره از جمله یافته‌هایی هستند که امکان تاریخ‌گذاری لایه‌های اولیه محوطه را فراهم کرده‌اند.

در این دوره، جوامع انسانی منطقه وارد مرحله‌ای شدند که در آن کشاورزی، دامداری، تولید سفال و استفاده گسترده‌تر از ابزارهای سنگی نقش مهمی در زندگی روزمره داشت. نزدیکی به منابع آب، دشت‌های حاصلخیز، جنگل و دریای کاسپین نیز شرایط مناسبی برای توسعه این نوع استقرارها فراهم می‌کرد.

گوهر تپه در عصر مفرغ

دوره مفرغ را می‌توان یکی از مهم‌ترین مراحل تحول گوهر تپه دانست. در این دوره، محوطه گسترش پیدا کرد و شواهد معماری، تدفین و تولید صنایع دستی نشان‌دهنده جامعه‌ای پیچیده‌تر است.

بر اساس مطالعات انجام‌شده، وسعت مجموعه استقراری گوهر تپه همراه با برآمدگی‌های پیرامونی به حدود ۵۰ هکتار می‌رسد. تپه اصلی حدود ۱۰ هکتار وسعت دارد و مجموعه پیرامونی آن نیز بخشی از پهنه باستان‌شناختی محوطه محسوب می‌شود. پژوهش‌های دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ، گوهر تپه را از بزرگ‌ترین محوطه‌های باستان‌شناختی دشت ساحلی مازندران معرفی کرده‌اند. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

شواهد موجود نشان می‌دهد که گوهر تپه در عصر مفرغ در شبکه‌های ارتباطی و مبادلات منطقه‌ای نیز نقش داشته است. یافته‌های این محوطه به باستان‌شناسان کمک می‌کند روابط میان فلات ایران، آسیای مرکزی، قفقاز و منطقه جنوبی دریای کاسپین را بهتر بررسی کنند. ( GSI Repository )

معماری گوهر تپه

بقایای معماری به‌دست‌آمده از گوهر تپه، تصویری از شیوه ساخت بناهای پیش از تاریخ در شمال ایران ارائه می‌کند. در این محوطه استفاده از خشت، چینه و سنگ در ساخت بخش‌هایی از بناها شناسایی شده است.

برای پوشش و استحکام برخی سازه‌ها نیز از تیرک‌های چوبی و مواد گیاهی استفاده می‌شده است. چنین ساختاری نشان می‌دهد که معماری گوهر تپه با استفاده از مصالح در دسترس محیط شکل گرفته و سازندگان آن با شرایط اقلیمی منطقه سازگار بوده‌اند.

در بخش‌هایی از محوطه همچنین شواهدی از فضاهای مسکونی، ساختارهای معماری و محل‌های تدفین به دست آمده است. ترکیب این شواهد، امکان مطالعه هم‌زمان زندگی روزمره، معماری و آیین‌های تدفین جوامع پیش از تاریخ را فراهم می‌کند.

گورستان و آیین تدفین در گوهر تپه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های مطالعات باستان‌شناختی گوهر تپه، گورهای به‌دست‌آمده از لایه‌های مختلف آن است. تدفین‌ها اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار اجتماعی، باورها و شیوه زندگی جوامع باستانی در اختیار باستان‌شناسان قرار می‌دهند.

در دوره مفرغ جدید، بخش‌هایی از محوطه مسکونی تغییر کاربری داد و تدفین‌ها در بخش‌هایی خارج از فضای اصلی سکونت نیز انجام شد. این تغییر می‌تواند نشانه‌ای از دگرگونی سازمان فضایی جامعه و نحوه تفکیک فضای زندگی و مردگان باشد. ( ResearchGate )

یافته‌های باستانی گوهر تپه

کاوش‌های باستان‌شناختی گوهر تپه مجموعه متنوعی از اشیای تاریخی را آشکار کرده است.  سفال، اشیای مفرغی، مهرها، زیورآلات، پیکرک‌های انسانی و حیوانی، ریتون‌های سفالی، ابزارهای ریسندگی و ابزارهای سنگی از جمله یافته‌های این محوطه هستند. ( Visit Iran )

در میان اشیای فلزی، جنگ‌افزارهایی مانند سرنیزه و خنجر اهمیت ویژه‌ای دارند. زیورآلاتی مانند گردنبند، دستبند، آویز و مهره‌های سنگی نیز نشان‌دهنده مهارت ساکنان در ساخت اشیای تزئینی و استفاده از مواد مختلف برای تولید ابزار و زیورآلات بوده است.

پیکرک‌های انسانی و حیوانی و ریتون‌های سفالی نیز از یافته‌های جالب محوطه به شمار می‌روند. این اشیا علاوه بر ارزش هنری، برای شناخت باورها، آیین‌ها و فرهنگ مادی جوامع پیش از تاریخ اهمیت دارند.

ابزارهای سنگی گوهر تپه

ابزارهای سنگی بخش مهمی از مجموعه یافته‌های گوهر تپه را تشکیل می‌دهند. تیغه‌ها، تراشه‌ها و هاون‌های سنگی از جمله نمونه‌هایی هستند که در جریان کاوش‌ها شناسایی شده‌اند.

بررسی کاربرد این ابزارها نشان می‌دهد که بخشی از آن‌ها برای فعالیت‌هایی مانند  درو کردن غلات، آماده‌سازی گیاهان، خرد کردن مواد غذایی، تکه کردن گوشت و آسیاب کردن دانه‌های گیاهی استفاده می‌شده‌اند. این یافته‌ها تصویری ملموس از فعالیت‌های روزمره ساکنان گوهر تپه ارائه می‌کنند. ( Wikimedia Commons )

گوهر تپه و روند شکل‌گیری شهرنشینی

یکی از جذاب‌ترین موضوعات درباره گوهر تپه، روند تغییر این محوطه از یک استقرار پیش از تاریخ به یک سکونتگاه بزرگ و پیچیده‌تر است.

در دوره‌های اولیه، استقرار در محوطه مقیاس کوچک‌تری داشته، اما در دوره مفرغ توسعه آن افزایش پیدا کرده است. شواهد معماری، تولید ابزار و سفال، تدفین‌های سازمان‌یافته و گسترش سطح استقرار نشان می‌دهند که جامعه ساکن گوهر تپه از ساختارهای ساده روستایی فاصله گرفته و به سوی سازمان اجتماعی پیچیده‌تر حرکت کرده است.

به همین دلیل، گوهر تپه یکی از محوطه‌های مهم برای مطالعه فرآیند شکل‌گیری جوامع شهری در شمال ایران محسوب می‌شود. البته تعبیر «شهر» درباره این محوطه باید بر اساس دوره مورد نظر و شواهد باستان‌شناختی به کار رود و نباید همه دوره‌های استقرار گوهر تپه را یک شهر به معنای امروزی دانست.

گوهر تپه در عصر آهن

شواهد استقرار در گوهر تپه به دوره آهن نیز ادامه پیدا می‌کند. یافته‌های مربوط به این دوره نشان می‌دهند که محوطه پس از تحولات عصر مفرغ همچنان در منطقه اهمیت داشته است.

بر اساس گزارش‌های باستان‌شناختی، در دوره آهن بخش‌هایی از تپه برای ایجاد یک استحکامات کوچک نیز مورد استفاده قرار گرفته و در نهایت شواهد استقرار در محوطه تا حدود سده‌های هشتم یا هفتم پیش از میلاد ادامه داشته است. ( SciExplore )

کاوش‌های باستان‌شناسی گوهر تپه

گوهر تپه در جریان بررسی‌های باستان‌شناختی شرق مازندران در سال‌های ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۱ خورشیدی مورد توجه جدی قرار گرفت و از سال ۱۳۸۲ کاوش‌های باستان‌شناسی در آن آغاز شد. در ادامه، پروژه‌های مشترک ایرانی و آلمانی نیز در این محوطه انجام گرفت و پژوهشگران دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ در کنار باستان‌شناسان ایرانی به بررسی لایه‌های فرهنگی آن پرداختند. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

این پژوهش‌ها تنها به کاوش در خود تپه محدود نبوده و ارتباط گوهر تپه با محیط طبیعی، منابع آب، دریای کاسپین، دامنه‌های البرز و محوطه‌های باستانی پیرامون نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

وضعیت ثبتی گوهر تپه

گوهر تپه از آثار ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران است. این محوطه در ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۵۴۰۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. ( وبلاگ روستای کمیشان - Komishan village )

از نظر میراث جهانی، گوهر تپه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است و در حال حاضر نباید آن را اثر ثبت جهانی یونسکو معرفی کرد.

شناسنامه ثبتی گوهر تپه

فاصله گوهر تپه تا جاذبه‌های تاریخی و طبیعی اطراف

 فاصله‌ها تقریبی هستند و بر اساس مسیر جاده‌ای و نقطه دسترسی به هر جاذبه تغییر می‌کنند.

بهترین زمان بازدید از گوهر تپه

بهار و پاییز معمولاً مناسب‌ترین فصل‌ها برای سفر به شرق مازندران و بازدید از محوطه‌های تاریخی منطقه هستند. در بهار، ترکیب دشت‌های سرسبز، جنگل‌های دامنه البرز و هوای معتدل، شرایط مناسبی برای یک برنامه ایرانگردی فراهم می‌کند.

اگر هدف شما شناخت پیشینه باستانی منطقه باشد، بهتر است بازدید از گوهر تپه را به تنهایی انجام ندهید. قرار گرفتن این محوطه در نزدیکی مجموعه‌ای از غارها و آثار تاریخی بهشهر، امکان طراحی یک مسیر باستان‌شناسی جذاب را فراهم می‌کند.

توصیه سفرهای ناز

 گوهر تپه را باید در کنار غارهای هوتو، کمربند و کومیشان دید تا مفهوم «از غار تا شهر» در شرق مازندران بهتر درک شود.  اهمیت این محوطه فقط در اشیای به‌دست‌آمده از کاوش‌ها نیست؛ ارزش اصلی آن در داستانی است که از تحول شیوه زندگی انسان در این منطقه روایت می‌کند. اگر به ایران‌شناسی و باستان‌شناسی علاقه دارید، ترکیب گوهر تپه با غارهای باستانی و دیگر آثار تاریخی بهشهر، یکی از مسیرهای متفاوت و کمتر شناخته‌شده شمال ایران را پیش روی شما قرار می‌دهد.

منابع و مراجع

منابع فارسی

وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و منابع پژوهشی مربوط به باستان‌شناسی شرق مازندران و گوهر تپه. همچنین گزارش‌های منتشرشده درباره کاوش‌های باستان‌شناختی گوهر تپه.

منابع رسمی و پژوهشی بین‌المللی

پروژه باستان‌شناسی گوهر تپه، مؤسسه باستان‌شناسی خاور نزدیک دانشگاه Ludwig-Maximilians-Universität München که با همکاری باستان‌شناسان ایرانی در این محوطه انجام شده است. ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

منابع انگلیسی

گزارش‌های پژوهشی کاوش‌های مشترک ایران و آلمان درباره گوهر تپه و مطالعات مربوط به دوره‌های مس‌وسنگ، مفرغ و آهن در شمال ایران. ( ResearchGate )

منابع روسی

در این مقاله منبع روسی استفاده نشده است .

موقعیت روی نقشه

نام مکان: گوهر تپه
استان: مازندران
شهرستان: بهشهر
نزدیک‌ترین شهر: رستمکلا
نوع اثر: محوطه باستانی پیش از تاریخ
شماره ثبت ملی: ۵۴۰۶
تاریخ ثبت ملی: ۲۵ اسفند ۱۳۸۰
ثبت جهانی یونسکو: ندارد
مختصات تقریبی: ۳۶°۴۰′۴۳″ شمالی، ۵۳°۲۴′۰۱″ شرقی ( en.vorderas-archaeologie.uni-muenchen.de )

← موقعیت گوهر تپه روی نقشه: مشاهده موقعیت گوهر تپه در Google Maps