شهر بخارا
هر کشوری داستانی برای روایت دارد، اما ازبکستان داستان تمدنی است که قرن‌ها در قلب جاده ابریشم شکل گرفته و هنوز هم می‌توان آن را در کوچه‌های سنگ‌فرش‌شده سمرقند، گنبدهای فیروزه‌ای بخارا، دیوارهای خشتی خیوه و خیابان‌های مدرن تاشکند مشاهده کرد. در این راهنمای جامع تلاش کردیم تصویری کامل از سفر به ازبکستان ارائه دهیم؛ از شرایط ورود، مدارک و هزینه‌های سفر گرفته تا معرفی شهرها، جاذبه‌های تاریخی، طبیعت، فرهنگ، غذاهای محلی، سوغات، حمل‌ونقل و برنامه پیشنهادی سفر.
مقایسه‌ی معماری ماوراءالنهر بخارا و سمرقند با خراسان بزرگ که بخش‌هایی از ایران، افغانستان و ترکمنستان امروزی را شامل می‌شود، یکی از کلیدی‌ترین موضوعات در شناخت معماری اسلامی شرق جهان اسلام است. در نگاه اول، همه‌ی این مناطق تحت تأثیر فرهنگ ایرانی-اسلامی هستند، امّا با نگاهی دقیق‌تر، تفاوت‌های عمیق و مشخصی به دلیل عوامل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی آشکار می‌شود.
بیست سال پیش برنامه‌ریزی برای سفری زمینی با عنوان "سفر جاده ابریشم" را آغاز کردم. بنا داشتم مسیر شهر مشهد تا شهر دوشنبه را به صورت زمینی طی کنم. با همراهی تعدادی از دوستان همدل و همراه، سفر جذاب و بی‌نظیر جاده ابریشم برگزار شد.
باید به سوی سمرقند می‌رفتیم که راه دراز بود و شب در پیش. کوتاه دیداری از ارگ بخارا کردیم و به سوی سمرقند راندیم. ارگ بخارا در اوایل قرن بیستم توسط روس‌ها بمباران و ویران شده است و آنچه امروز هست بازسازی از بنای باستانی است. وقتی بدانجا رسیدیم، نوبت کاری به پایان آمده بود و اجازه دیدار از موزه‌هایش را نیافتیم.
آرامگاه چهاربکر یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی و مذهبی اطراف بخارا در ازبکستان است؛ مجموعه‌ای آرام و متفاوت که در روستای سومیتان، در فاصله‌ای حدود چند کیلومتری از مرکز تاریخی بخارا قرار دارد. این مجموعه در طول قرن‌ها پیرامون آرامگاه شخصیت‌های مذهبی و خاندان‌های بانفوذ بخارا شکل گرفته و امروزه یکی از ارزشمندترین نمونه‌های معماری آرامگاهی آسیای مرکزی به شمار می‌رود. چهاربکر را گاهی «شهر مردگان» نیز می‌نامند؛ عنوانی که به گستردگی گورستان، حیاط‌های آرامگاهی و فضای معنوی آن اشاره دارد.
آرامگاه خواجه بهاءالدین محمد نقشبند بخاری در قصر عارفان، حدود ۱۲ کیلومتری بخارا، یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های صوفیانه ازبکستان است. این مجموعه پیرامون محل دفن بهاءالدین نقشبند، شخصیت محوری و نام‌بخش طریقت نقشبندیه، شکل گرفته و امروز آرامگاه، خانقاه، مسجدها، مدرسه، مناره، گورستان تاریخی و فضاهای موزه‌ای را در بر می‌گیرد.
نمازگاه بخارا یک سکوی نماز است که برای نماز در روزهای عید مانند قربان و فطر، در نظر گرفته شده است و در جنوب باختری بخارا جای دارد. واژهٔ «نمازگاه» به معنی جایی‌ست که می‌توان در آن نماز خواند. نمازگاه میتواند یک اتاق یا فقط یک جانماز باشد که از سوی یک مسلمان برای فراهم کردن جایی پاک برای نماز گزاردن در نظر گرفته می‌شود.
مسجد مغاک عطاری یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از مهم‌ترین آثار معماری اسلامی در آسیای مرکزی است. این مسجد تاریخی در قلب بافت کهن بخارا قرار گرفته و به دلیل قدمت، معماری منحصربه‌فرد و لایه‌های تاریخی متعددی که در ساختار آن دیده می‌شود، جایگاه ویژهای در میان جاذبه‌های تاریخی ازبکستان دارد. مسجد مغاک عطاری بخشی از مرکز تاریخی بخارا است؛ مجموعه‌ای که به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است.
چشمه ایوب یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در نزدیکی آرامگاه اسماعیل سامانی قرار دارد. این مجموعه تاریخی علاوه بر معماری ویژه، به دلیل روایت‌ها و افسانه‌های مذهبی مرتبط با حضرت ایوب نیز شهرت دارد. بر اساس روایت مشهور محلی، حضرت ایوب در جریان سفر خود به این منطقه با مردمی روبه‌رو شد که از کمبود آب رنج می‌بردند. او با عصای خود بر زمین زد و چشمه‌ای از آن جوشید؛ آبی که مردم منطقه آن را پاک و شفابخش می‌دانستند.
مسجد بالاحوض یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در مقابل ارگ بخارا و در محدوده تاریخی ریگستان قرار دارد. این مسجد به دلیل ایوان بلند و ستون‌های چوبی ظریف و رنگارنگ خود، یکی از نمونه‌های شاخص معماری مذهبی بخارا به شمار می‌رود و در کنار ارگ بخارا، بخش مهمی از سیمای تاریخی این شهر را شکل می‌دهد. مجموعه تاریخی بخارا نیز به دلیل اهمیت استثنایی تاریخی و معماری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
طاق زرگران یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی شهر بخارای کشور ازبکستان است. این بازار در سدهٔ شانزدهم (۱۵۸۶-۱۵۸۷ میلادی) در زمان فرمانروایی عبدالله‌خان دوم از دودمان شیبانیان ساخته‌شد. زرگران بزرگ‌ترین بازار در میان چندین بازارِ سرپوشیدهٔ کهن بخارا و پیچیده‌ترین‌شان در ساخت و ساز و چیدمان است.
طاق صرافان یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی بخارا در ازبکستان می‌باشد.این بازار ساخته‌شده در سدهٔ شانزدهم (۱۵۳۴–۱۵۳۵) در زمان فرمانروایی عبیدالله خان از دودمان شیبانیان ازبک است.طاق صرافان یکی از چندین بازار سرپوشیدهٔ بخاراست. تا میانه‌های سدهٔ بیستم در جایگاه یک بازار معمولی بود که در آن نیازمندی‌ها و ابزار روزمرهٔ به فروش می‌رسید و یکی از اصلی‌ترین بازارهای سرپوشیدهٔ بخارا شمرده می‌شد.
چار منار (ازبکی Chor Minor) که با نام مدرسه خلیف نیاز کل نیز نامیده می‌شود، دروازه‌خانه تاریخی مدرسه‌ای اکنون نابود شده در شهر تاریخی بخارا در ازبکستان است. این سازه به عنوان یک بنای میراث فرهنگی حفاظت شده، و همچنین بخشی از میراث جهانی یونسکو در مرکز تاریخی بخارا است. نام چار منار به فارسی بوده و به وجود چهار مناره در این سازه اشاره دارد.
مدرسه عبدالعزیزخان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری دوره اشترخانیان در ازبکستان است. این مدرسه در سال‌های ۱۶۵۱ تا ۱۶۵۲ میلادی به فرمان عبدالعزیزخان، فرمانروای دودمان اشترخانی، ساخته شد و امروزه در کنار مدرسه الغ‌بیگ، یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های معماری تاریخی مرکز بخارا به شمار می‌رود. آنچه مدرسه عبدالعزیزخان را از بسیاری از مدارس تاریخی بخارا متمایز می‌کند، غنای تزئینات، تنوع تکنیک‌های هنری و استفاده گسترده از نقش‌های گیاهی، هندسی و تصویری در معماری آن است.
عبدالعزیزخان (۱۶۱۴–۱۶۸۳ م)، پسر ندر محمد خان، فرمانروای ازبک بخارا (خان بخارا) در قرن هفدهم، پنجمین خان سلسله جانی (هشترخانی) بود که از ۱۶۴۵ تا ۱۶۸۱ میلادی سلطنت نمود. عبدالعزیزخان، مفتی و یکی از برجسته‌ترین فرمانروایان سلسله جانیان بود. او فقه را نزد آخوند ملامحمد شریف بخاری آموخت و از وی اجازه فتوا گرفت. ادیب نیز بود و اغلب نامه‌ها و فرمانها را خود انشا می‌کرد. با مرگ عبدالعزیز خان، سلسله جانیان رو به زوال نهاد.
مدرسهٔ الغ‌بیگ بخارا یک مدرسهٔ دینی در میانهٔ تاریخی شهر بخارا است که در سال ۱۴۱۷ از سوی پادشاه و ستاره‌شناس تیموری الغ‌بیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹) ساخته‌شد. این سازه یادگار دوران شکوفایی معماری آسیای میانه است که در ساخت آن از سازه‌های دیگر شهرهای آسیای میانه الگوبرداری شده‌است. امروزه، این مدرسه تنها سازه در این مقیاس است که از زمان فرمانروایی تیموریان در بخارا به جا مانده‌است. این مدرسه همچنین کهن‌ترین سازهٔ بجا مانده از میان سه مدرسه‌ای‌ست که از سوی الغ بیگ در بخارا ساخته شده‌است.
مدرسه «نادر دیوان‌بیگی» یکی دیگر از آثار تاریخی و معماری شهر «بخارا» است. مدرسه نادر دیوان بیگی توسط نادر دیوان‌بیگی با دستور وزیر بخارا به نام «امام قلی‌خان» در سال‌های 1622 و 1623 میلادی ساخته شده است. این مدرسه در سمت شرق مجموعه لب حوض واقع است که در ابتدا به عنوان کاروان‌سرای ساخته شده است.
آثار هنری موجود در دنیای اسلام با توجه به احوال و گرایش‌های اندیشه هنرمندانش و نیز حامیان آنها دارای معنایی گوناگونی است، برخی اوقات این آثار بیانگر رمزی هستند که میتواند متأثر از تفکرات عرفای مسلط در زمان خلق اثر باشد. این چنین آثاری در هر لایه از معانی خود، رمزی با بار ارزشی ویژهای را جای داده‌اند.
یکی دیگر از جاذبه‌های شهر «بخارا» کاخ تابستانی شهر امیر یعنی مجموعه «ستاره ماه خاصه» است. این کاخ تابستانی در فاصله 4 کیلومتری شمال شهر بخارا واقع است. این تنها کاخ بیرون شهری باقی مانده از انقلاب اکتبر می‌باشد. کارهای ساخت و ساز کاخ ستاره ماه خاصه در اواسط قرن نوزدهم در دوران «امیر نصرالله‌خان» آغاز شد که تعداد زیادی از این بناها در دوران مختلف از بین رفته است.
یکی از بناهای مرکزی بخارای باستان منطقه لب حوض می باشد. مدرسه کاکلداش، مدرسه نادر دیوان بیگی و خانقاه صوفیان (محل صوفیان)، میدان تاریخی مرکزی را تشکیل میدهند. لب حوض زمانی یک محل تجاری مهم در جاده ابریشم بود اکنون کافه و رستورانی وجود دارد که با آب خنک شما را از گرمای روزهای گرم تابستانی نجات می‌دهد.
شاید بپرسید چرا تصویر او با بخارا مرتبط است. برای ساکنان کشور ازبکستان، این شخصیت رنگارنگ توسط نویسنده شوروی لئونید سولوویوف کشف شد. او دو رمان در مورد ماجراهای خوجه نصرالدین نوشت: «دردسر» و «شاهزاده مسحور». در اثر دوم قهرمان خوجه نصرالدین بخارا را طی می کند و وارد دربار امیر بخارا می شود. بر اساس این رمان در سال 1942 فیلمی ساخته شد و این شخصیت در بخارا ریشه دوانید که حتی به یک نماد ملی تبدیل شد.
مناره کلان بخارا یکی از مشهورترین بناهای تاریخی ازبکستان و یکی از شاخص‌ترین نمادهای شهر باستانی بخارا است؛ سازه‌ای آجری و باشکوه که بیش از هشت قرن در قلب این شهر تاریخی پابرجا مانده و امروزه یکی از مهم‌ترین دیدنی‌های مجموعه پای کلان به شمار می‌رود. این مناره در کنار مسجد کلان و مدرسه میرعرب، منظره‌ای را شکل داده که برای بسیاری از مسافرانی که به بخارا سفر می‌کنند،
مسجد کلان یکی از بناهای برجسته بخارا است که قدمت آن به قرن پانزدهم می‌رسد. بر اساس داده‌های کاوش‌های باستان‌شناسی، مسجد اصلی ظاهراً در زمان حمله مغول‌ها در اثر آتش‌سوزی ویران و برچیده شد اما مدتی بعد بازسازی شد. مسجد بازسازی شده مدت زیادی باقی نماند. بنا بر منابع مکتوب آن زمان، در قرن پانزدهم، در زمان شیبانیان، مسجد جدیدی ساخته شد.
در زمان اسماعیل سامانی، قلمرو سامانیان گسترش یافت و بخارا پایتخت سامانیان شد. این شهر به مرکزی فرهنگی و هنری برای رقابت با بغداد تبدیل شد و زبان و فرهنگ فارسی به جای عربی در این‌جا بیشتر رواج پیدا کرد. تجارت در امتداد جاده‌های ابریشم، ثروت عظیمی را برای شهرهای تجاری مانند بخارا به وجود آورد. این ثروت جدید اغلب برای حمایت از مساجد، خانه‌های کاخ و مقبره‌ها استفاده می‌شد.
زندان امیر که در زبان فارسی با نام «زندان» یا «زندان امیر» شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی و متفاوت شهر بخارا در ازبکستان است. این بنای تاریخی در بخش شمال‌غربی بافت قدیم شهر قرار گرفته و برخلاف بسیاری از مدرسه‌ها، مسجدها، بازارها و آرامگاه‌های باشکوه بخارا، داستان آن با زندان، مجازات و بخش تاریک‌تری از تاریخ این شهر ارتباط دارد.
ارگ و قلعه دیدنی بخارا قدیمی‌ترین بنای بخارا است که قدمت اصلی آن به پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد. از آن زمان، تا زمان تهاجم ارتش سرخ در سال ۱۹۲۰، مردمان مختلفی در آن سکونت داشتند. بخارا عمدتاً به عنوان اقامتگاه امیران بخارا شناخته می‌شد، و علاوه بر آنها مقامات منصوب، شاعران و علما را نیز در خود جای داده بود. ارگ بخارا با داشتن کاخ‌های سلطنتی، ادارات دولتی، اسطبل‌ها و کتابخانه‌های متعدد خود شهری بزرگ بود. بخارا از شهرهای کهنی است که دارای تاریخی ۲۵۰۰ ساله است.
سمرقند و بخارا، از شهرهای هویت‌دار و حادثه‌ساز شرق اسلامی‌اند که در درازنای تاریخ برجسته خود فراز و نشیبهای گوناگون را پیموده و تاریخ و ادب از آنها به افتخار یاد کرده‌اند. این دو شهر بزرگ از مهم‌ترین شهرهای ماوراءالنهر به شمار می‌روند که همواره با اسطوره‌ها و تاریخ ایران همراه بوده و شاعران، عالمان و دانش‌مندان نام‌دار پارسی‌زبان فراوانی در دامان خود پروردهاند.
وارد ازبکستان شدیم و با نامهربانی‌ها و برخوردهای سخت مرزبانان مواجه شدیم؛ با وجود تنگناها، اشتیاق دیدار بخارا، شهر مدارس و مروارید قرون وسطی را داشتیم. بررسی دقیق وسایل و عکس‌ها در مرز، تجربه‌ای تلخ و فراموش‌نشدنی بود.