فرهنگ و آدابورسوم
آرامگاه خواجه بهاءالدین محمد نقشبند بخاری در قصر عارفان، حدود ۱۲ کیلومتری بخارا، یکی از مهمترین زیارتگاههای صوفیانه ازبکستان است. این مجموعه پیرامون محل دفن بهاءالدین نقشبند، شخصیت محوری و نامبخش طریقت نقشبندیه، شکل گرفته و امروز آرامگاه، خانقاه، مسجدها، مدرسه، مناره، گورستان تاریخی و فضاهای موزهای را در بر میگیرد.
عبدالعزیزخان (۱۶۱۴–۱۶۸۳ م)، پسر ندر محمد خان، فرمانروای ازبک بخارا (خان بخارا) در قرن هفدهم، پنجمین خان سلسله جانی (هشترخانی) بود که از ۱۶۴۵ تا ۱۶۸۱ میلادی سلطنت نمود. عبدالعزیزخان، مفتی و یکی از برجستهترین فرمانروایان سلسله جانیان بود. او فقه را نزد آخوند ملامحمد شریف بخاری آموخت و از وی اجازه فتوا گرفت. ادیب نیز بود و اغلب نامهها و فرمانها را خود انشا میکرد. با مرگ عبدالعزیز خان، سلسله جانیان رو به زوال نهاد.
آثار هنری موجود در دنیای اسلام با توجه به احوال و گرایشهای اندیشه هنرمندانش و نیز حامیان آنها دارای معنایی گوناگونی است، برخی اوقات این آثار بیانگر رمزی هستند که میتواند متأثر از تفکرات عرفای مسلط در زمان خلق اثر باشد. این چنین آثاری در هر لایه از معانی خود، رمزی با بار ارزشی ویژهای را جای دادهاند.
شاید بپرسید چرا تصویر او با بخارا مرتبط است. برای ساکنان کشور ازبکستان، این شخصیت رنگارنگ توسط نویسنده شوروی لئونید سولوویوف کشف شد. او دو رمان در مورد ماجراهای خوجه نصرالدین نوشت: «دردسر» و «شاهزاده مسحور». در اثر دوم قهرمان خوجه نصرالدین بخارا را طی می کند و وارد دربار امیر بخارا می شود. بر اساس این رمان در سال 1942 فیلمی ساخته شد و این شخصیت در بخارا ریشه دوانید که حتی به یک نماد ملی تبدیل شد.
محمد بخاری (حافظ ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری جعفی ؛۱۹ ژوئیه ۸۱۰–۱ سپتامبر ۸۷۰) (۱۹۴–۲۵۶ ه.ق) معروف به بخاری، نویسندهٔ ایرانی کتاب صحیح بخاری است که یکی از صحاح سته که ارزشمندترین کتاب حدیث از نظر اهل سنت است. در بخارا به دنیا آمد. جدش «بردیزبه یا یزدیزبه» زرتشتی مسلمان شده نام داشتهاست، در سن ۱۶ سالگی به مکه مسافرت نمود و تحصیل علم حدیث کرد.
بازار سیاب (Siab Bazaar) که با نام بازار مرکزی سمرقند نیز شناخته میشود، در قسمت تاریخی سمرقند و در نزدیکی بهترین جاذبههای گردشگری آن واقع شده است. این بازار صبحها فضایی شلوغ و پرهیاهو دارد؛ اما مملو از جذابیتهای ناب محلی است، از عطر ادویههای مختلف که با یکدیگر ترکیب شدهاند گرفته تا کوهی از خوراکیهای مختلف مانند میوههای خشکشده، مغزها و آجیلهای مختلف.
یکی از آثار تاریخی سمرقند، در ازبکستان، مرقدی منسوب به دانیال پیغمبر است. این بنا در واقع مزاری است طویل با شش گنبد، و یا طول 18 متر، که به پای دانیال پیغمبر تعلق دارد. متولیان مقبره میگویند تنها یک پای حضرت دانیال در این محل دفن شده و بقیه بدن وی در ایران و شهر شوش است. آنها دلیل قانع کنندهای برای علت بلندی پای دانیال نبی ندارند اما میگفتند پیامبران نخستین دارای قدی بلند بودهاند و به همین دلیل پای دانیال هم بلند است.
تاشکند، پایتخت ازبکستان، شهری با تاریخی طولانی و فراز و نشیبهای بسیار است؛ شهری که در طول قرنها شاهد شکلگیری تمدنهای گوناگون، حکومتهای مختلف و تحولات سیاسی بزرگی بوده است. امروزه در کنار بناهای تاریخی و آثار بهجامانده از دوران گذشته، نمادهای جدیدی از هویت ملی ازبکستان نیز در گوشهوکنار پایتخت دیده میشوند.
بازار چارسو (چورسو بازار) در تاشکند را برخی بزرگترین و قدیمیترین بازار آسیای میانه میدانند. بازاری که سنگ بنای ساختش به قرن نهم هجری باز میگردد و تا قرن 13 مدام در حال تکمیل بودهاست. پس از فروپاشی شوروی نیز چندین فروشگاه زنجیرهای بزرگ در چارسو، جا خوش کردهاند و چهره این مکان را تقریبا تغیییر دادهاند.
خانه و موزه لطفعلیان ملایر یکی از مهمترین خانههای تاریخی باقیمانده در بافت قدیمی این شهر و بخشی از یک مجموعه مسکونی متعلق به دوره قاجار است. بنای اولیه در عصر فتحعلیشاه قاجار به محسن مصدقی، مشهور به مصدقالممالک، نسبت داده میشود و بخشهایی مانند اندرونی، حسینیه و اصطبل داشته است. بخشی که امروز بیشتر با نام خانه لطفعلیان شناخته میشود، بعدها به مالکیت مرتضیخان لطفعلیان درآمد و از فضای حسینیه به محل سکونت تبدیل شد.
آرامگاه میر رضیالدین آرتیمانی در شمالشرقی تویسرکان، یادمان یکی از شاعران و عارفان شناختهشده دوره صفوی است؛ شاعری که نامش بیش از هر چیز با ساقینامه پیوند خورده است. میر رضی در نیمه دوم قرن دهم هجری قمری در آرتیمان زاده شد و در سال ۱۰۳۷ قمری درگذشت. بنایی که امروز بر مزار او میبینیم، آرامگاه اصلی دوره صفوی نیست؛ یادمانی آجری و معاصر است که ساخت آن در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی انجام شد.
باغ ایرانی یکی از ارزشمندترین جلوههای فرهنگ، هنر و معماری ایران است؛ فضایی که در آن طبیعت، آب، هندسه، معماری و اندیشههای فلسفی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند تا تصویری از نظم و زیبایی جهان ایجاد کنند. این باغها تنها محلی برای کاشت درخت و گل نبودهاند، بلکه بازتابی از نگاه ایرانی به رابطه میان انسان، طبیعت و مفهوم زندگی بودهاند.
روستای قِهی روستایی در ۸۰ کیلومتری شرق اصفهان و ۳۵ کیلومتری شهرستان ورزنه و از توابع شهرستان جلگه شهرستان اصفهان قراردارد .روستای تاریخی قهی در تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۳۶۰۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. نام این روستا که براساس روایات متعلق به دورههای قبل از اسلام و در واقع به نام کهی بوده به معنای جای پست مقابل واژه کوهپایهاست. باستانشناسان معتقدند مسجد جامع قهی پیش از اسلام آتشکده زرتشتیان بودهاست.
مهرجان یکی از روستاهای تاریخی شهرستان خور و بیابانک در شرق استان اصفهان است که در حدود ۳۵ تا ۳۶ کیلومتری جنوبشرقی شهر خور قرار دارد. این روستا در حاشیه کویر و در منطقهای خشک و کمآب شکل گرفته و بخش مهمی از ساختار تاریخی و شیوه زندگی مردم آن با قنات، کشاورزی، نخلستان و راههای ارتباطی کویری پیوند داشته است. در منابع محلی، نام قدیمی روستا «مهرگان» و در گویش مردم «مهرگون» ذکر شده است.
روستای کزج یکی از روستاهای تاریخی و گردشگری شهرستان خلخال در استان اردبیل است که در دامنه کوههای منطقه خورشرستم و در نزدیکی رودخانه قزلاوزن قرار گرفته است. این روستا به دلیل ساختار پلکانی خانهها، معماری سنتی، طبیعت کوهستانی، باغهای میوه و فرهنگ بومی مردم، یکی از مقصدهای متفاوت گردشگری روستایی در شمالغرب ایران به شمار میرود. کزج در دهستان خورشرستم شمالی قرار دارد و حدود ۱۷ کیلومتر با هشتجین و حدود ۵۷ کیلومتر با خلخال فاصله دارد.
روستای زرده در دهستان بانزرده از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه قرار دارد و یکی از مهمترین روستاهای تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه غرب ایران به شمار میرود. این روستا در میان ارتفاعات دالاهو و در نزدیکی منطقه ریجاب قرار گرفته و در کنار طبیعت کوهستانی، باغها و چشمههای متعدد، مجموعهای گسترده از آثار باستانی و بناهای تاریخی را در پیرامون خود جای داده است. حضور زیارتگاههای مهم یارسان، از جمله بابایادگار، نیز جایگاه فرهنگی و مذهبی ویژهای به زرده بخشیده است.
روستای حیدره قاضیخانی، که با نام حیدره دارامام نیز شناخته میشود، یکی از روستاهای خوشآبوهوا و سرسبز استان همدان است. این روستا در شهرستان بهار و در منطقهای کوهستانی قرار دارد و به دلیل بافت پلکانی، باغهای گسترده، چشمههای متعدد، درههای سرسبز و فرهنگ بومی، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار میرود. نزدیکی حیدره به شهر همدان نیز باعث شده است که بتوان آن را بهعنوان مقصدی مناسب برای یک سفر یکروزه یا نیمروزه در برنامه گردشگری غرب استان قرار داد.
روستای گشانی یکی از روستاهای کوهستانی و خوشآبوهوای شهرستان تویسرکان در استان همدان است که به دلیل ارتفاع زیاد، معماری پلکانی، بافت قدیمی، باغهای گسترده و چشمههای متعدد، از روستاهای دارای ظرفیت گردشگری استان به شمار میرود. این روستا در محدودهای کوهستانی قرار گرفته و چشمانداز ارتفاعات و باغهای اطراف، بهویژه در فصل بهار و تابستان، جلوهای تماشایی به آن میدهد.
روستای پری ملایر، فراتر از زیبایی طبیعی، خانه قلعههای تاریخی و قصههای جذاب از دوران کریمخان زند است که هر سنگ آن روایتگر گذشتهای پر افتخار و فرهنگ غنی این سرزمین میباشد، مکانی مناسب برای علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران.
«اورامان تخت» يکي از روستاهای تاريخي ایران و زيستگاه مردمان هورامي است که در شهرستان سرو آباد، در 60 کیلومتری جنوب شرقی مریوان، در 170 کیلومتری سنندج و در کردستان جای دارد. در بلندای 1500 متری از تراز دریا، روستای اورامان تخت در دامنه رشته کوههای زاگرس، شاهو و كوسالان است و رودخانه سيروان و «لیله» و چشمه بل و هانودگا آن را سیراب میسازند.
قاسم آباد روستایی از توابع چابکسر، در دهستان اوشیان، واقع در شهرستان رودسر در شرق استان گیلان است. نام قاسم آباد برای ایرانیان همواره یادآور مفهوم شادی و رنگ بوده است. انواع پارچه های دست بافت رنگارنگ و نیز لباس محلی مردمان این خطه با نوارهای رنگی افقی این روستا را به عنوان مرکزی برای پارچه بافی شهره کرده است. مهم ترین پارچه ای که در این روستا تولید می-شود چادرشب نام دارد.
کلپورگان روستای کوچکی در جنوب شرقی ایران، استان سیستان و بلوچستان است و با قدمتی هفت هزار ساله به عنوان تنها موزه زنده سفالگری دنیا شناخته میشود. بدون کوچکترین تغییری از آن دوران ، هنر ساخت سفال بدون چرخ سفالگری به طور شفاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. کارهای اولیه مانند انتقال گل سفالگری از معدن "مسکوتان" توسط مردان انجام میشود اما ساخت سفال تماما توسط زنان روستا که در حدود سی نفر میباشند انجام میگیرد.
نگل در ۶۵ کیلومتری شهر سنندج و در مسیر سنندج به مریوان قرار دارد. این روستا در میان درهای بنا شده که رودخانه «شوشیر» از جنوب آن میگذرد و از طرف شمال هم به کوه «حسن عالی»، از جنوب شرقی به کوه «پل چرمو»، از جنوب به کوه «قژاکان»، از شمال غربی به دره «کانی چرمو» و کوه «کوره میانه»، از غرب و جنوب غربی به دره «کاچول» و از شمال شرقی به «رسنی دره» محدود میشود. مردم روستای نگل به زبان کردی سورانی سخن میگویند.
روستای تمین در 65 کیلومتری جنوب غربی شهر میرجاوه واقع شده و بین دو کوه تفتان و سیاه کوه قرار دارد. این روستا تابستانهای خنک و زمستانهای سردی دارد که جوی مطلوب و متفاوت را در طول سال برای ساکنان و بازدیدکنندگان فراهم میکند.
«روستای مارین» در ۳۶ کیلومتری شمال گچساران و در ۱۹۸ کیلومتری جنوب شرقی «یاسوج» در استان «کهگیلویه و بویراحمد» جای دارد. این روستا از شمال با کوه «دلی گنج»، از شرق با کوه «خامی» و از جنوب غرب نیز با کوه «دیل» همسایگی دارد.
پالنگان روستایی در یک کیلومتری دره «تنگیور»، در دهستان «ژاورود»، در 55 کیلومتری «اورامان» و در 57 کیلومتری کامیاران در استان کردستان است. پالنگان که در شمار فهرست آثار ملی ایران جای گرفته است، نزدیک به هزار تن سرانه مردمی دارد که به گویش کردی اورامی سخن میگویند. روشن نیست که پالنگان از واژه پلنگ یا واژه پال در گویش کردی به معنی پشتگاه و پناهگاه برگرفته شده است.
در مناطق کوهستانی ایران، روستاهایی با ساختار پلکانی زیادی وجود دارند که از جمله آنها روستای تاریخی «سر آقا سید» در استان چهارمحال و بختیاری است. این روستا نمایانگر فرهنگ و معماری سنتی منطقه بوده و ارزشی تاریخی و فرهنگی قابل توجه دارد.
روستای ماخونیک یکی از خاصترین و متفاوتترین روستاهای ایران است که در استان خراسان جنوبی و در شهرستان سربیشه قرار دارد. این روستا در نزدیکی مرز ایران و افغانستان و در منطقهای کوهستانی و نیمهخشک واقع شده و به دلیل معماری عجیب خانهها، سبک زندگی سنتی و فرهنگ خاص مردم، شهرتی فراتر از مرزهای ایران پیدا کرده است.
در میان دامنههای کوه کرکس و درهای سرسبز در استان اصفهان، روستایی قرار دارد که به دلیل رنگ سرخ خانهها، معماری پلکانی و فرهنگ کهن خود به یکی از شناختهشدهترین مقاصد گردشگری ایران تبدیل شده است؛ روستای ابیانه.
میدان تکسیم یکی از توریستیترین جاهای دیدنی استانبول است که در منطقه بیاوغلو قرار دارد و بهعنوان قلب استانبول مدرن در نظر گرفته میشود. هتلها و رستورانهای زیادی در حوالی این میدان و خیابان استقلال وجود دارند که بسیاری از گردشگران ترکیه برای اقامت در آنها لحظهشماری میکنند. این میدان همچنین محل تجمع مردم محلی برای جشن شب سال نو، جشنهای ملی و دیگر اجتماعات است.
باغ سنگی یکی از جاذبههای استان کرمان و شهر سیرجان است. این محوطه که قبلاً باغی بوده در دهستان بلورد روستای میاندوآب و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی سیرجان قرار داردو متعلق به درویش خان اسفندیارپور بودهاست. این باغ به شکل شش ضلعی نامنظم است.
بازار سرپوشیده بدستِن، از جاهای دیدنی و جذاب ترابزون مخصوصا برای کسانی که عاشق خرید کردنو حس خوبِ خریدنند؛ است. این بازار توسط عثمانی ها، در قرن شانزدهم ساخته شده است و از قدیمی ترین ساختمان تجاری این شهر است.
آغاز سده بیستم یکی از دورههای مهم تحول فکری و فرهنگی در آسیای مرکزی بود. در این دوره، بخارا، سمرقند، خجند، بدخشان و دیگر مراکز فرهنگی منطقه همچنان از مراکز مهم آموزش، ادبیات و علوم اسلامی بودند، اما در کنار سنتهای علمی گذشته، اندیشههای تازهای درباره آموزش نوین، علوم طبیعی، جغرافیا، تاریخ، اصلاحات اجتماعی و ضرورت ارتباط بیشتر با جهان خارج نیز شکل گرفت.