معماری صفوی
آهوان یکی از مناطق کوهستانی استان سمنان است که در مسیر تاریخی سمنان به دامغان قرار گرفته و به دلیل طبیعت کوهستانی، کلاته‌های پایکوهی و کاروانسراهای تاریخی خود اهمیت دارد. این منطقه در حدود ۳۰ کیلومتری شرق سمنان قرار گرفته و آب‌وهوایی متفاوت با دشت‌های گرم و خشک اطراف دارد؛ زمستان‌های آن سرد و تابستان‌هایش معتدل و ییلاقی است.
مسجد امام اصفهان یکی از برجسته‌ترین بناهای دوره صفوی و یکی از مهم‌ترین آثار معماری ایران در میدان نقش جهان است. این مسجد در ضلع جنوبی میدان قرار گرفته و در کنار مسجد شیخ لطف‌الله، کاخ عالی‌قاپو و سردر قیصریه، یکی از چهار عنصر اصلی مجموعه تاریخی میدان نقش جهان را شکل می‌دهد.
پل هفت چشمه اردبیل یکی از پل‌های تاریخی به‌جامانده از دوران صفوی است که بر روی رودخانه بالیقلوچای در محدوده شهری اردبیل قرار دارد. این پل با نام‌های «پل داش کسن»، «پل یدی گوز»، «یدی گوزلی»، «ججین» و «کورپی قرمزی» نیز شناخته می‌شود و با هفت دهانه آجری و موج‌شکن‌های سنگی، یکی از نمونه‌های ارزشمند پل‌سازی دوره صفوی در اردبیل به شمار می‌رود.
کاروانسرای خواجه نظر در شهرستان جلفا و در مجاورت رودخانه‌ی ارس و پل ضیاء‌الملک واقع شده است. چنین به نظر می‌رسد که همراستا با اقدامات شاه عباس اول در راستای احداث و تعمیر 999 کاروانسرا در مرزهای ایران، این بنا توسط خواجه نظر احداث شده است.
برج خلعت‌پوشان یکی از بناهای تاریخی تبریز است که در حدود پنج کیلومتری شرق شهر، در محدوده روستای کرکج و در مسیر تبریز به باسمنج قرار دارد. این برج آجری در نزدیکی رودخانه مهرانه‌رود یا میدان‌چای ساخته شده و امروزه محوطه پیرامون آن با اراضی دانشگاه تبریز و دانشکده کشاورزی ارتباط دارد. قرارگیری برج در فضای باز و نسبتاً سرسبز این محدوده، آن را از بسیاری از بناهای تاریخی واقع در بافت متراکم مرکز تبریز متمایز کرده است.
بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی شهر اهر در استان آذربایجان شرقی است. این مجموعه تاریخی در خیابان شیخ شهاب و در محدوده پارک شیخ شهاب‌الدین قرار دارد و آرامگاه، خانقاه، مسجد، ایوان و مناره‌ها را در کنار یکدیگر جای داده است. مجموعه‌ای که امروز می‌بینیم حاصل دگرگونی‌ها و مرمت‌های چند دوره تاریخی است و به همین دلیل، تنها یک آرامگاه ساده نیست.
روستای کردشت از توابع شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی و در حاشیه رود ارس قرار دارد. این روستا به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود در نزدیکی مرز ایران و جمهوری آذربایجان، در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت نظامی و سیاسی داشته است. قرارگیری کردشت در مسیر ارتباطی منطقه و نزدیکی آن به رود ارس باعث شد این نقطه در جریان جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار نیز نقش مهمی پیدا کند.
کاروانسرای یام که با نام‌های کاروانسرای پیام و کاروانسرای شاه‌عباسی یام نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی ارزشمند شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی است. این بنا در دامنه‌های کوه‌های میشو و در مسیر تاریخی ارتباطی تبریز و مرند قرار گرفته و موقعیت آن باعث شده است که در گذشته علاوه بر نقش اقامتی و تجاری، با شبکه ارتباطی و چاپاری منطقه نیز پیوند داشته باشد.
گنبد غفاریه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر مراغه و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره ایلخانی است که در شمال‌غربی شهر، در مجاورت رودخانه صوفی‌چای قرار دارد. این بنای آجری در میان مجموعه آرامگاه‌های تاریخی مراغه جای می‌گیرد و از نظر فرم کلی، سازمان فضایی و شیوه تزئینات، ارتباط نزدیکی با دیگر بناهای آرامگاهی این شهر، به‌ویژه گنبد سرخ، دارد.
با ورود به شهر کرج از سمت خاوری، پلی تاریخی به چشم میآید که به نام های «پل دختر»، «پل سلیمانیه»، «پل شاه عباسی» و «پل خاتون» شناخته می‌شود. ساخت پل دختر کرج به دوران سلجوقیان می رسد. این پل که در کنار ساختمان «صمصام» جای دارد یادگاری برجای مانده از سده های پنجم و ششم، بر سر راه ری به قزوین است.
بازار تاریخی اردبیل در مرکز شهر اردبیل قرار دارد و یکی از مهم‌ترین بازمانده‌های بافت تاریخی و بازارمحور این شهر به شمار می‌رود. پیشینه بازار به دوره‌های میانه اسلامی و سده ششم هجری نسبت داده شده است، هرچند بخش قابل توجهی از کالبد موجود آن حاصل بازسازی‌ها و دگرگونی‌هایی است که در دوره‌های صفوی، زندیه و پس از آن انجام گرفته است.
عالی‌قاپو یکی از چهار بنای اصلی میدان نقش جهان اصفهان است که هر یک در چهار ضلع این میدان قرار دارند. بنایی که با سه سازه دیگر متفاوت است. عالی‌قاپو نه مسجد است و نه سردر بازار بلکه ایوانی بزرگ و ستون‌دار است که شاه صفوی از روی آن به تماشای بازی چوگان در میدان نقش جهان می‌نشست.
مسجد جامع فرومد در روستای تاریخی فرومد از توابع شهرستان میامی در استان سمنان قرار دارد و در مسیر جاده شاهرود به مشهد واقع شده است. فرومد در شمال‌شرق شاهرود و در حاشیه مسیر تاریخی ارتباطی خراسان قرار گرفته و به دلیل برخورداری از مجموعه‌ای از آثار تاریخی، یکی از روستاهای مهم فرهنگی شرق استان سمنان به شمار می‌رود. مسجد جامع در میان بافت تاریخی روستا قرار گرفته و در کنار آرامگاه ابن یمین فرومدی، شاعر نامدار سده هشتم هجری، از مهم‌ترین آثار تاریخی فرومد است.
خانه ملاصدرا در شهر کهک، در جنوب شهر قم و در محدوده محله تاریخی «چال حمام» قرار دارد. کهک در منطقه‌ای کوهستانی و خوش‌آب‌وهوا واقع شده و باغ‌ها، چشمه‌ها و روستاهای تاریخی پیرامون آن، این منطقه را به یکی از مقصدهای گردشگری فرهنگی و طبیعی استان قم تبدیل کرده‌اند.
داستان آرامگاه شاه نعمت الله ولی با آغاز سده نهم، به سال 808 خورشیدی، یعنی تاریخ درگذشت وی آغاز می‌شود. هنگامی که شاه نعمت‌الله در شهر کرمان درگذشت، پیکرش را در ماهانِ کرمان در باغی به خاک سپردند. سپس به فرمان «سلطان احمدشاه بهمنی»، پادشاه دکن هندوستان که یکی از پیروان و هواخواهان او بود، گنبد و بارگاهی بر گور شاه نعمت الله ساخته شد.
مجموعه تاریخی فرح‌آباد در حدود ۲۸ کیلومتری شمال شهر ساری و در نزدیکی ساحل دریای کاسپین قرار گرفته است. این مجموعه در محدوده فرح‌آباد امروزی و در مسیر ساری ← فرح‌آباد قرار دارد و فاصله آن تا ساحل دریا حدود ۲ تا ۳ کیلومتر گزارش شده است. بقایای این مجموعه، بخش‌هایی از شهر تاریخی فرح‌آباد دوره صفوی را دربرمی‌گیرد؛ شهری که در روزگار رونق خود یکی از مراکز مهم ساحلی و تجاری شمال ایران بود.
مجموعه تاریخی عباس‌آباد در حدود ۹ کیلومتری جنوب شرقی بهشهر، در دامنه‌های پوشیده از جنگل رشته‌کوه البرز در استان مازندران قرار دارد. این مجموعه تاریخی در محیطی سرسبز شکل گرفته و ترکیب کم‌نظیری از باغ ایرانی، معماری صفوی، سامانه‌های مدیریت آب و چشم‌انداز طبیعی شمال ایران را در خود جای داده است.
کاروانسرای پاسنگان در نزدیکی روستای زنبورک، در بخش مرکزی شهرستان قم و در مسیر تاریخی قم به کاشان قرار دارد. این کاروانسرا در حدود ۲۰ کیلومتری شهر قم واقع شده و امروزه در نزدیکی مسیر ارتباطی قم به کاشان قرار گرفته است. قرار گرفتن پاسنگان در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان قم، کاشان و شهرهای مرکزی ایران، دلیل اصلی شکل‌گیری این بنا در گذشته بوده است.
پل زمان خان یکی از شناخته‌شده‌ترین پل‌های تاریخی استان چهارمحال و بختیاری است که بر روی رودخانه زاینده‌رود و در نزدیکی شهر سامان ساخته شده است. این پل در فاصله حدود ۲۲ کیلومتری شمال شهرکرد و حدود پنج کیلومتری شهر سامان قرار دارد و از گذشته یکی از مسیرهای مهم عبور از زاینده‌رود در این منطقه بوده است.
کاروانسرای زین‌الدین یکی از متفاوت‌ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است که در مسیر قدیمی یزد به کرمان و در محدوده شهرستان مهریز استان یزد قرار دارد. این بنا در منطقه‌ای کویری و در کنار یکی از مسیرهای تاریخی رفت‌وآمد کاروان‌ها ساخته شده و امروزه یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری کاروانسراهای دوره صفوی به شمار می‌رود.
مجموعه گنجعلی‌خان در قلب بافت تاریخی شهر کرمان و در میان بازار قدیمی این شهر قرار دارد و یکی از کامل‌ترین مجموعه‌های شهری به‌جامانده از دوره صفوی در ایران است. این مجموعه در دوره حکومت شاه عباس اول صفوی و به دستور گنجعلی‌خان، حاکم وقت کرمان، ساخته شد و مجموعه‌ای از فضاهای عمومی، مذهبی، تجاری و خدماتی را در کنار یکدیگر قرار داد.
باغ فین کاشان یکی از مهم‌ترین باغهای ایرانی است که ساختار آن کاملاً منطبق با اصول باغ‌سازی در ایران است. این باغ که در داخل شهر کاشان واقع شده، به عنوان یکی از 9 باغ شاخص ایرانی در سال 2011 میلادی به ثبت یونسکو رسید.
سی‌وسه‌پل یکی از مشهورترین بناهای تاریخی اصفهان و از شناخته‌شده‌ترین پل‌های تاریخی ایران است که بر روی زاینده‌رود ساخته شده و دو سوی خیابان تاریخی چهارباغ را به یکدیگر متصل می‌کند. این پل در دوره صفوی و در زمان شاه عباس اول ساخته شد و نام آن با «الله‌وردی‌خان»، سردار نامدار صفوی و بانی ساخت پل، پیوند خورده است.
کاخ چهلستون یکی از مشهورترین بناهای تاریخی اصفهان و از مهم‌ترین یادگارهای دوره صفوی است که در میان باغی ایرانی در نزدیکی میدان نقش جهان و محور تاریخی چهارباغ قرار گرفته است. این مجموعه در دوره‌ای ساخته و توسعه یافت که اصفهان به پایتخت ایران تبدیل شده بود و باغ‌ها، کاخ‌ها و بناهای حکومتی جدید در ساختار شهر شکل می‌گرفتند.
یخدان مویدی یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری اقلیمی و هوشمندانه ایران در شهر کرمان است؛ بنایی که در روزگار پیش از ورود فناوری‌های مدرن سرمایشی، وظیفه مهم تولید و نگهداری یخ برای مصرف مردم در تابستان را بر عهده داشت. این سازه تاریخی با گنبد بلند، دیوارهای ضخیم خشتی و ساختاری متناسب با آب‌وهوای گرم و خشک کرمان، نمونه‌ای تماشایی از سازگاری معماری سنتی ایران با شرایط اقلیمی است.
کاروانسرای شاه عباسی کرج بنایی سنگی- آجری است که بین سال های ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۹ هجری شمسی در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. این بنا در جاده ابریشم قرار دارد و تنها کاروانسرای درون شهری ایران است.
برج شمس تبریزی در شهر خوی، در کنار آرامگاه شمس تبریزی قرار دارد و یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی این شهر به شمار می‌رود. این برج استوانه‌ای و میان‌تهی از بناهای متفاوت معماری منطقه است و بیش از آنکه تنها یک مناره تاریخی باشد، پیوندی میان تاریخ تصوف، معماری دوره صفوی و شخصیت شمس تبریزی ایجاد می‌کند.
خانه سوکیاس یکی از خانه‌های تاریخی و کمتر شناخته‌شده محله جلفای اصفهان است؛ بنایی که اهمیت آن تنها به قدمت و معماری دوره صفوی محدود نمی‌شود و از نمونه‌های ارزشمند همزیستی و تعامل فرهنگی میان جامعه ارمنی جلفا و فرهنگ معماری اصفهان در دوره صفویه به شمار می‌رود. در این خانه، معماری سنتی اصفهان با نیازهای فرهنگی و مذهبی ساکنان ارمنی درهم آمیخته و نتیجه آن بنایی است که در عین شباهت به خانه‌های تاریخی اصفهان، ویژگی‌های خاص خود را حفظ کرده است.
بازار فرش اصفهان یکی از بخش‌های تاریخی بازار پیرامون میدان نقش جهان است؛ بازاری که برای علاقه‌مندان به فرش دستبافت تنها یک مرکز خرید نیست، بلکه مجموعه‌ای زنده از تاریخ، هنر، تجارت و فرهنگ قالی ایرانی به شمار می‌رود. اگر می‌خواهید در یک مکان با نمونه‌هایی از فرش‌های مناطق مختلف ایران آشنا شوید، با شیوه‌های تولید و مرمت قالی آشنا شوید و از نزدیک با استادکاران و تاجران قدیمی این هنر گفت‌وگو کنید، بازار فرش اصفهان یکی از بهترین گزینه‌ها در شهر است.
کلیسای وانک یا آمناپرکیچ یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و مذهبی ارامنه ایران و شاخص‌ترین جاذبه تاریخی محله جلفای نو در اصفهان است. این کلیسا که با نام «کلیسای نجات‌دهنده مقدس» نیز شناخته می‌شود، در دوره صفوی و در پی استقرار ارامنه جلفا در اصفهان شکل گرفت و به تدریج به مرکز مذهبی، فرهنگی، آموزشی و هنری جامعه ارمنی شهر تبدیل شد. ارزش وانک تنها به ساختمان کلیسا محدود نیست؛
عمارت چهلستون قزوین که با نام کلاه‌فرنگی نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای به‌جامانده از دوران پایتختی قزوین در دوره صفویه است. این کوشک تاریخی در میان باغ سعادت‌آباد و در محدوده دولتخانه صفوی، در مجاورت سبزه‌میدان یا میدان آزادی قزوین قرار دارد و امروزه به عنوان موزه خوشنویسی قزوین مورد استفاده قرار می‌گیرد. بنا در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با شماره ۳۸۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
عمارت تاریخی کاخ هشت بهشت نمونه‌ای است از کاخ های محل سکونت آخرین سلاطین دوره صفویه و در گذشته به زیباترین کاخ عالم مشهور بوده است. باغ وسیعی که عمارت درآن واقع شده است جزئی از باغ بزرگ نقش جهان به نام باغ بلبل بوده است که به دستور شاه اسماعیل اول احداث گردید. این بنا در تاریخ 1080هـ.ق ساخته شده و نام های دیگر آن هشت به هشت، هشت در بهشت و باغ بلبل است.
پل خواجو یکی از مشهورترین بناهای تاریخی اصفهان و از برجسته‌ترین آثار معماری دوره صفوی است که بر روی رودخانه زاینده‌رود ساخته شده است. این پل در دوره شاه عباس دوم صفوی و در حدود سال ۱۰۶۰ هجری قمری ساخته شد و از همان ابتدا تنها یک مسیر ارتباطی برای عبور از رودخانه نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از کارکردهای عمرانی، معماری، تفریحی و اجتماعی را در خود جای داده بود.
حمام قجر یا گرمابه قجر یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی شهر قزوین و از نمونه‌های شاخص گرمابه‌های سنتی ایران است. این بنای تاریخی که امروزه با عنوان موزه مردم‌شناسی قزوین شناخته می‌شود، علاوه بر معماری، تزئینات و ساختار پیچیده یک حمام سنتی، بخشی از شیوه زندگی، آداب و رسوم، مشاغل و تنوع فرهنگی مردم قزوین را نیز به نمایش می‌گذارد. حمام قجر در بافت قدیمی شهر و در خیابان عبید زاکانی قرار دارد و از جمله بناهایی است که بازدید از آن می‌تواند هم‌زمان تجربه‌ای از معماری تاریخی و مردم‌شناسی قزوین باشد.
باغ ایرانی یکی از ارزشمندترین جلوه‌های فرهنگ، هنر و معماری ایران است؛ فضایی که در آن طبیعت، آب، هندسه، معماری و اندیشه‌های فلسفی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا تصویری از نظم و زیبایی جهان ایجاد کنند. این باغ‌ها تنها محلی برای کاشت درخت و گل نبوده‌اند، بلکه بازتابی از نگاه ایرانی به رابطه میان انسان، طبیعت و مفهوم زندگی بوده‌اند.
روستای باب‌الحکم یکی از روستاهای تاریخی شهرستان بردسکن در استان خراسان رضوی است که در حدود ۸ کیلومتری غرب بردسکن و در حاشیه جاده بردسکن به طبس قرار گرفته است. بافت قدیمی روستا هنوز بخش قابل توجهی از سیمای سنتی خود را حفظ کرده و در میان خانه‌ها و بناهای آن می‌توان آب‌انبار تاریخی، حوضخانه، خانه‌های قدیمی، حمام، قبرستان تاریخی و بادگیرهای متعددی را مشاهده کرد. همین مجموعه در کنار صنایع دستی و تولید خوراکی‌های محلی، باب‌الحکم را در شمار روستاهای هدف گردشگری منطقه قرار داده است.