جاذبههای تاریخی ایران
در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد، واقع در بخش خاروانا، گنبد الله الله، گویی نگینی فیروزهای بر تار و پود تاریخ میدرخشد. این بنای باشکوه که قدمت آن به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه میرسد، با معماری منحصر به فرد و تزئینات خیرهکننده، هر ساله نظر بسیاری از گردشگران و علاقهمندان به تاریخ را به خود جلب میکند.
مسجد جامع سراب در قلب بافت قدیمی شهر سراب، در چهارراه فردوسی واقع شده است. بنای فعلی مسجد به قرن نهم هجری قمری باز میگردد، اما حفاریهای اخیر نشان داده که این مسجد بر روی مسجدی بسیار قدیمیتر بنا شده است. آثار و بقایای این مسجد کهن، گویی رازهای ناگفتهای از تاریخ را در دل خود نهفته دارند.
خسته قاسم، شاعری نامدار و عارفی وارسته، در سال 1081 هجری شمسی در روستای تیکمه داش، واقع در 78 کیلومتری تبریز، دیده به جهان گشود. او دوران کودکی خود را در میان طبیعت بکر و مردمان ساده و صمیمی این روستا گذراند و در مکتبخانه ملا به فراگیری علوم سنتی پرداخت.
قلعه جوشین، دژی مستحکم و نفوذناپذیر واقع در دل کوهستان، با معماری خاص و موقعیتی استراتژیک، نمادی از تاریخ و مقاومت ایرانیان در برابر دشمنان است. این قلعه با ساختار دفاعی بینظیر خود، حفظ امنیت منطقه را تضمین میکند.
در دامنه شرقی قافلانکوه، در فاصله ۲۰ کیلومتری شهر میانه، پل میانه، گویی نگینی از معماری ایرانی بر روی رودخانه قزل اوزن خودنمایی میکند. این پل که قدمت آن به دوران صفوی باز میگردد، با سه دهانه بزرگ و محکم، پایههای استوار آجری و اتاقهای کوچک و زیبا در داخل پایهها، هر بینندهای را مجذوب خود میکند.
در شهر آوج، کاروانسرای آوج، گویی نگینی از دوران صفوی بر سر راه ارتباطی قزوین-همدان، خودنمایی میکند. این کاروانسرا که قدمت آن به عهد صفوی و ماقبل آن باز میگردد، در زمره کاروانسراهای شاه عباسی قرار دارد و در طول تاریخ، شاهد عبور و مرور کاروانهای تجاری و مسافران بسیاری بوده است.
در انتهای خیابان امام آذرشهر، در ساحل شمالی رودخانه دهخوارقان، گورستانی تاریخی به نام یوواداغی یا دوواداغی (و به روایتی مصلی داغی) واقع شده است. این تپه که پوشیده از الواح و سنگ نبشتههای قبور است، رازهای بسیاری از سدههای گذشته را در دل خود جای داده است.
در قلب شهر تاریخی قزوین، مجموعه بازار قزوین، گویی نگینی درخشان از معماری و تاریخ ایران زمین را به نمایش گذاشته است. این مجموعه باارزش که قدمت آن به دوره صفوی باز میگردد، در گذر زمان شاهد فراز و نشیبهای بسیاری بوده و امروزه به عنوان یکی از مهمترین میراث فرهنگی کشورمان شناخته میشود.
در قلب شهر تاریخی قزوین، خیابان سپه، نخستین خیابان طراحیشده ایران، گویی داستانی از دل تاریخ را روایت میکند. این خیابان که در دوره صفوی و در زمان پایتختی قزوین احداث شد، در سال ۱۳۸۷ رسما به عنوان اولین خیابان ایران به ثبت رسید.
در حاشیه جنوبی جاده تالش به آستارا، روستای قلعه دوش، گویی نگینی تاریخی بر پهنه دشت خودنمایی میکند. قلعه صلصال، دژی مستحکم که رازهای نهفته در دل خود را از دوره ایلخانی تا به امروز حفظ کرده است.
قلعه لمبسر یا دژ لمسر در حدود سه کیلومتری شمالشرقی شهر رازمیان در الموت غربی قزوین قرار دارد و یکی از مهمترین دژهای تاریخی نزاریان اسماعیلی در البرز مرکزی است. این قلعه روی سکویی طبیعی، مرتفع و نسبتاً وسیع بنا شده و درههای عمیق نینهرود و لمهدر، بخش بزرگی از دفاع طبیعی آن را تشکیل میدهند.
سردر عالی قاپو مربوط به دوران سلطنت شاه طهماسب صفوی است که در سال ۹۸۳ تا ۹۳۰ هجری قمری بر تخت نشست. این بنا در زمان سلطنت شاه عباس اول صفوی، بین سالهای ۱۰۲۸ تا ۹۸۵ هجری قمری، به شکل امروزی خود درآمد. سردر عالی قاپو، دروازه ورودی اصلی به دولتخانه و کاخ سلطنتی صفویان محسوب میشد. این بنای تاریخی مرکب است از ایوان بلند مجللی با طاق جناغی، و سه ردیف طاقنما در دو سوی آن. گوشوارههایی با ستونهای آجری، در دو طبقه، نمای سردر را کامل میکنند.
مسجد جامع بزرگ عتیق قزوین با منارههای باشکوه، ایوانهای بلند و گچبریهای نفیس آن، از آثار برجسته دورههای اسلامی محسوب میشود. قدیمیترین بخش این مسجد، پس از آثار چهارطاقی ساسانی که در زیر مقصوره قرار گرفته، طاق هارونی است که در زمان حکمرانی هارون الرشید در سال ۱۹۲ هجری قمری بنا شده است.
مجموعه تاریخی شمیران در درهای واقع شده است که حفره آبگیر سد سفیدرود محسوب میشود. این دره در کنار رود قزل اوزن در بخش طارم قزوین قرار دارد. برای رسیدن به این مجموعه، لازم است مسیر کنار سد سفیدرود را از منجیل طی کرد. این مجموعه فاقد راه دسترسی برای خودروهای عادی است و باید با خودروهای دو دیفرانسیل به آن دست یافت.
در خیابان شهید مصطفی خمینی ملایر یک خانه تاریخی وجود دارد که از دوره قاجار باقی مانده است و هم اکنون به عنوان موزه ملایر (عمارت لطفعلیان) شناخته میشود. این خانه از زمان قاجار توسط محسن مصدقی، معروف به مصدق الممالک، ساخته شده است. او با استفاده از معماران ماهر آن دوره این مجموعه را ساخت و شامل سه بخش اصلی است، از جمله بخش داخلی، حسینیه و اصطبل خانه.
در دوران اطلاعات فراوان و در زمانی که انسان تلاش میکند دستاوردها و پیامهای خود را برای نسلهای آینده حفظ کند، از ابزارهای جالبی استفاده میکند. اما در قدیم، انسان با استفاده از ابزارهای ساده، نقوش ابتدایی را بر روی دیوارههای غارها و صخرهها حک کرد میکرده است. در واقع، هر دوی این ابزارها و سنگ نگارهها در اصل یک ایده و تفکر را نشان میدهند. هدف انسان از ایجاد این ابزارها و سنگ نگارهها، جاودانه شدن و باقی ماندن در دنیای فرهنگی و روایت ایدهها و آرمانهای بیپایان است.
هتل گراند در شرق خیابان پیغمبریه واقع شده است. این هتل یکی از آثار اواخر دوره قاجاریه است. ورودی اصلی هتل در ضلع غربی قرار دارد و دارای دربهای چوبی است. این ورودی به فضای تقسیمی میرسد که در طبقه میانی قرار دارد. در دو طرف این فضا، تالارهای ستون دار با سقف طاق و تویزه قرار گرفتهاند. این تالارها از سمت غرب به خیابان و از سمت شرق به ایوان ستوندار محدود میشوند. ستونهای ایوان سنگی هستند و از سطح حیاط 2/90 متر بالاتر قرار دارند.
عمارت کلاه فرنگی در جنوب محوطه پارک شهر (پارک محتشم) قرار دارد. این عمارت در کنار رودخانه گوهررود و با مساحتی حدود 15700 مترمربع ساخته شده است. در احداث این پارک، توجه به خیابانبندی، فواصل بین درختان و محوطهسازی و استفاده از روشهای علمی، باعث شده تا این پارک یکی از زیباترین و بزرگترین پارکهای ایران باشد.
مکان خانه قدیری در شهر رشت قرار دارد. این شهر در منطقه معتدل و مرطوب واقع شده است و در محله کیاب و سبزه میدان قرار دارد. این خانه در دوره قاجار ساخته شده و در دوره پهلوی نیز مرمت و بخشهایی به آن اضافه شده است. در سال 1367، به دلیل سهلانگاری یکی از مستاجران، این خانه در یک حریق آسیب دید. در این حادثه، بام، پنجرههای چوبی، تزیینات گچبری، آینهکاری و گرهچینی چوبی آن آسیب دیدند. در همان سال، با هزینه مالک و تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان گیلان، این خانه مرمت شد.
تی تی کاروانسرای بالارود در روستای بالارود، در ۱۰ کیلومتری جاده سیاهکل به دیلمان قرار دارد. این روستا در محل اتصال دو شاخه رودخانه شیمرود، در کنار تپهای بلند و سبز واقع شده است.قبلاً، راه اصلی کاروانرو از لاهیجان به دیلمان و طالقان از این مسیر عبور میکرد. این کاروانسرا متعلق به دوره کیائیان و همزمان با سلسله صفویه است. دیوارهای این کاروانسرا از قلوه سنگ و ملات ساروج ساخته شده و سقف آن با گنبدهای زیبای آجری پوشیده شده است.
بازار چهارسوق گلپایگان دارای یک ورودی وسیع و طاق بندی است و سقف آن از آجر ساخته شده است. این بازار از یک طرف به مناره شهر گلپایگان و از طرف دیگر به مسجد جامع متصل میشود. نزدیکی بازار و مسجد و نقش آنها در جامعه قابل بررسی است. امروزه بازار جدید و بزرگ گلپایگان در اطراف بازار چهارسوق گسترش یافته است و این بازار تاریخی را احاطه کرده است. با توجه به سبک معماری و موقعیت جغرافیایی و تاریخی، بازار سنتی گلپایگان نشان دهنده موقعیت تجاری مهم منطقه است.
آرامگاه مختومقلی گلستان در شهرستان مراوهتپه واقع شده است. این بنا در دوره قاجار و پهلوی ساخته شده است. مخدومقلی شاعر ملی ترکمنهاست و در سال 1169 یا 1176 هجری قمری درگذشت. آرامگاه مختومقلی در تاریخ 20 اردیبهشت 1378 با حضور صفرمراد نیازوف و عطاالله مهاجرانی افتتاح شد. هر سال در روز میلاد این شاعر برجسته مراسمی در کنار این آرامگاه برگزار میشود.
روستای بیاضه در ۵۳ کیلومتری جنوب شرقی خور و بیابانک قرار دارد. این روستا علاوه بر قلعهای زیبا و مشهور، چشماندازی بسیار دلانگیز دارد. بافت روستایی آن منحصر به فرد است و خانههای ایواندار و ایوانهای کنگرهای آن به لحاظ معماری و جنبههای دفاعی دیدنی هستند. جاذبههای گردشگری این روستا شامل ارگ قدیمی و ساباطها، پایابهای سرپوشیده، قناتها، حسینیه و مسجد جامع قدیمی و امامزاده و نخلستانهای انبوه است.
این قلعه هنوز هم دارای ساکنانی است که از چند هزار سال پیش در آن زندگی میکنند. مردم محل معتقدند که قلعه قدیمی انوشیران بوده و به عنوان زندان استفاده میشده، اما واقعیت این است که قلعه کاربردهای دیگری نیز داشته است. احتمالاً در یک گوشهای از قلعه زندانی وجود داشته باشد، اما استفاده اصلی آن برای سکونت مردم بوده است. قلعه شامل هزاران خیابان و خانه است. هر خیابان به خیابانهای دیگر میرسد و در هر خیابان چندین خانه وجود دارد.
برج کبوتر اژیه متعلق به دوره قاجار است و در تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۸۵ با شماره ثبت ۱۸۱۰۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده است. اژیه یکی از شهرهای حومه زاینده رود و در ۷۵ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان قرار دارد. یکی از ویژگی های برج های کبوتر در حومه زاینده رود، قدمت بعضی از آنها که به چند صد سال می رسد، است.
مناره گلپایگان، که به آن "میل گلپایگان" هم میگویند، در دوره سلجوقی قرن پنجم هجری قمری ساخته شده است و به عنوان یکی از بلندترین منارههای آن دوره شناخته میشود. این مناره در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۱۵ به شماره ۲۵۰ در آثار ملی ایران ثبت شده است و در سال ۱۸ - ۱۳۱۷ مورد مرمت قرار گرفته است. مناره گلپایگان دارای دو در است و درون آن پلکانی وجود دارد. قسمتهای پایین و بالای مناره تعمیر شده و دارای کتیبه آجری است که به خط کوفی نوشته شده و بدون تاریخ است.
مسجد پامنار در شهر زواره واقع شده است و در گذشته به عنوان آتشکده شناخته میشد. اما در زمان ظهور اسلام به مسجد تبدیل شد. این مسجد در دوران حکومت سلجوقیان و در قرن پنجم هجری با تزئینات زیبا ساخته شده است. در جنوب مسجد، شش ایوان کوچک قرار دارند و هرکدام از آنها دارای یک محراب زیبا هستند. مناره این مسجد متعلق به سال 461 هجری است و دومین مناره قدیمی ایران است، که بعد از مناره قدیمی ساوه (به تاریخ 453 هجری) ساخته شده است.
خرقان در جنوب غربی قزوين واقع گرديده و سرزمينی كوهستانی است. در اين منطقه دو آرامگاه از دوره سلجوقی بر جای مانده است. برج اول پلاني هشت ضلعی داشته كه بر هر ضلع آن طرحهای متنوع آجری نقش گرديده است. اين برج دارای گنبدی دوپوش بوده و دو پلكان مارپيچ بدان منتهی ميگردند. ارتفاع اين آرامگاه در حدود 15 متر و قطر بنا حدود 11 متر ميباشد. بر طبق متن كوفی آن، اين برج در سال 460 هجری.ق ساخته است.
بنای گنبدی شکل يخچال مير فتاح در ابتدای جاده ملاير به بروجرد و در فاصله 2 کيلومتری ملاير واقع شده است. اين بنا در دوره قاجاريه توسط مير فتاح شيخ الاسلام و فرزندش محمود فتاحی شريف الملکف جهت انباشت يخ درفصل سرد و استفاده از يخها در فصول گرم، ساخته شده است. ارتفاع يخچال از سقف گنبدي آن تا کف 16 متر و قطر آن در سطح زمين 12 متر میباشد. يخچال داراي دو در است که يکي مخصوص ورود آب و ديگري با يک راه پله، محل برداشت يخ میباشد. اين بنا از جمله جاذبههای استان محسوب میشود.
کبوترخانههای کمره خمین مجموعهای از برجها و ساختمانهای خشتی هستند که در روستاها و زمینهای کشاورزی شهرستان خمین پراکنده شدهاند. این سازهها فقط محل زندگی کبوتران نبودند؛ کشاورزان با فراهمکردن هزاران لانه کوچک برای پرندگان، فضولات آنها را جمعآوری و بهعنوان کود برای زمینهای زراعی استفاده میکردند. به همین دلیل کبوترخانه را میتوان بخشی از زیرساخت کشاورزی سنتی منطقه کمره دانست؛ معماریای که اقتصاد روستا، مصالح بومی و نیازهای کشاورزی را به یکدیگر پیوند میداد.
تپه پری ملایر، که در منابع محلی با نامهایی مانند قلعه پری و قلعه بلنده نیز شناخته میشود، محوطهای باستانی در روستای پری یا پیروز از توابع بخش زند شهرستان ملایر است. اهمیت این تپه فقط به گورهای کشفشده در آن محدود نمیشود؛ کاوشهای باستانشناسی نشان دادهاند که محوطه چندین دوره تاریخی را در خود جای داده و شواهد استقرار آن دستکم تا اواخر هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم پیش از میلاد عقب میرود. در دورههای بسیار متأخرتر نیز روستای پری با خاندان زند و کریمخان زند پیوند پیدا کرده است.
قلعه سالار محتشم خمین یکی از مهمترین عمارتهای تاریخی این شهر و یادگاری از اواخر دوره قاجار است که امروز بهعنوان موزه مردمشناسی خمین شناخته میشود. این بنا را میرزا علیخان کمرهای، معروف به سالار محتشم، ساخته است. ترکیب معماری ایرانی با برخی عناصر معماری کلاسیک اروپا، ایوانها، ستونها، گچبریها، تزیینات آجری، سقفها و در و پنجرههای چوبی، این مجموعه را به یکی از بناهای شاخص قاجاری استان مرکزی تبدیل کرده است.
تپه گیان نهاوند یکی از محوطههای شاخص باستانشناسی غرب ایران است؛ تپهای چنددورهای در نزدیکی شهر گیان و سراب معروف آن که کاوشهای علمی دهه ۱۹۳۰ میلادی، توالی فرهنگی مهمی از حدود میانه هزاره پنجم پیش از میلاد تا آغاز هزاره اول پیش از میلاد را در آن آشکار کرد. پنج لایه اصلی فرهنگی، سفالهای منقوش، گورها، اشیای فلزی و دیگر یافتههای این محوطه باعث شدند گیان برای چند دهه یکی از نقاط مرجع در مطالعه گاهنگاری باستانشناسی غرب ایران باشد.
خانه و موزه لطفعلیان ملایر یکی از مهمترین خانههای تاریخی باقیمانده در بافت قدیمی این شهر و بخشی از یک مجموعه مسکونی متعلق به دوره قاجار است. بنای اولیه در عصر فتحعلیشاه قاجار به محسن مصدقی، مشهور به مصدقالممالک، نسبت داده میشود و بخشهایی مانند اندرونی، حسینیه و اصطبل داشته است. بخشی که امروز بیشتر با نام خانه لطفعلیان شناخته میشود، بعدها به مالکیت مرتضیخان لطفعلیان درآمد و از فضای حسینیه به محل سکونت تبدیل شد.
آرامگاه میر رضیالدین آرتیمانی در شمالشرقی تویسرکان، یادمان یکی از شاعران و عارفان شناختهشده دوره صفوی است؛ شاعری که نامش بیش از هر چیز با ساقینامه پیوند خورده است. میر رضی در نیمه دوم قرن دهم هجری قمری در آرتیمان زاده شد و در سال ۱۰۳۷ قمری درگذشت. بنایی که امروز بر مزار او میبینیم، آرامگاه اصلی دوره صفوی نیست؛ یادمانی آجری و معاصر است که ساخت آن در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی انجام شد.
تپه نوشیجان ملایر یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی برای شناخت معماری و آیینهای دوره ماد در غرب ایران است. بر فراز یک برآمدگی طبیعی در غرب ملایر، مجموعهای از ساختمانهای خشتی بسیار خوب حفظ شده شامل معبد مرکزی، بنای مذهبی غربی، دژ و تالار ستوندار کشف شده که هسته اصلی آنها به حدود سده هفتم پیش از میلاد بازمیگردد.