جاذبههای تاریخی ایران
خانه مسعودی تویسرکان یکی از خانههای تاریخی باقیمانده از محله قدیمی شاهزادگان این شهر و از نمونههای شاخص معماری مسکونی دوره قاجار در استان همدان است. آنچه این خانه را از بسیاری از خانههای تاریخی منطقه متمایز میکند، فقط معماری دوطبقه آن نیست؛ شاهنشین آراسته به گچبری، آینهکاری و نقاشیهای رنگوروغن، تصاویر پادشاهان برگرفته از روایتهای شاهنامه و پیوند بنا با زندگی شاهزادگان قاجاری، مجموعهای کمنظیر از معماری و هنر تصویری دوره قاجار را در یک مکان گرد آورده است.
گنبد علویان همدان بنایی تاریخی در چهارباغ علویان و نزدیک میدان امامزاده عبدالله است که بیش از هر چیز با گچبریهای بسیار پرکار، آجرکاری نمای بیرونی، محراب تزئینشده و سرداب آرامگاهی شناخته میشود. شناسنامههای فنی و بیشتر منابع میراثی، بنای اصلی را متعلق به اواخر دوره سلجوقی و حدود قرن ششم هجری میدانند؛ هرچند درباره تاریخ دقیق برخی مراحل ساخت و تحول بنا میان پژوهشگران اتفاق نظر کامل وجود ندارد.
برج قربان همدان آرامگاهی آجری و دوازدهضلعی در بافت تاریخی شهر همدان است که با گنبد هرمی دوازدهترک، سردابه زیرزمینی و معماری ساده و کمتزئین شناخته میشود. این بنا در محدوده قدیمی شهر، بین چهارباغ شهید مدنی و خیابان طالقانی و نزدیک دبیرستان ابنسینا قرار دارد.
شیر سنگی همدان یکی از شناختهشدهترین یادگارهای باستانی شهر همدان است؛ مجسمهای سنگی که امروز در میدان شیر سنگی و در انتهای خیابان ۱۲ متری سنگ شیر قرار دارد. اهمیت این اثر فقط به خود مجسمه محدود نیست؛ محل قرارگیری آن با یک محوطه باستانی و گورستان دوره اشکانی ارتباط دارد و روایتهای تاریخی نیز از حضور شیرهای سنگی در محدوده یکی از دروازههای قدیم همدان سخن میگویند.
مسجد جامع بروجرد یا مسجد جمعه بروجرد از کهنترین بناهای مذهبی غرب ایران و یکی از مهمترین آثار تاریخی استان لرستان است. هستههای نخستین بنا به قرون اولیه اسلامی بازمیگردند و مسجد طی بیش از هزار سال بارها توسعه، مرمت و بازسازی شده است. گنبدخانه تاریخی، ایوان جنوبی، شبستانها، منبر چوبی، کتیبههای چنددورهای و پیوند آن با بافت کهن بروجرد، این مسجد را به نمونهای ارزشمند برای شناخت تحول معماری مذهبی ایران تبدیل کردهاند.
قلعه شوش که با نامهای قلعه فرانسویها و قلعه آکروپل نیز شناخته میشود، برخلاف ظاهر قرونوسطایی خود یک دژ باستانی نیست. این ساختمان در اواخر دوره قاجار و در جریان فعالیت هیئت باستانشناسی فرانسه در شوش ساخته شد تا محل استقرار باستانشناسان و پایگاهی برای فعالیتهای کاوش و نگهداری یافتههای باستانشناختی باشد.
مسجد جامع گلپایگان یکی از مساجد بسیار زیبا و بزرگ دوران سلجوقی در ایران و در استان اصفهان است که ویژگیهای بسیار منحصربه فردی دارد. مسجد در مرکز بافت قدیم شهر قرار گرفته و از غرب به بازار گلپایگان، از شمال به امامزادۀ سیدالسادات، از فرزندان امام موسی کاظم (ع)، از شرق به خیابان مسجد جامع و از جنوب به کوچۀ مسجد جامع میرسد. گلپایگان از شهرهای باستانی استان اصفهان است که در زمان ساسانی ورتپاتکان و پس از اسلام جرفاذقان نامیده میشد و در دورههای بعد به گلپایگان تغییر نام داد.
نقش برجسته خان تختی در نزدیکی شهر سلماس و بر دیواره کوه پیرچاووش در محور سلماس ـ ارومیه قرار دارد. این اثر در محیطی کوهستانی حجاری شده و برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، خودِ صخره و موقعیت طبیعی کوه بخشی از ساختار اثر به شمار میآید. قرار گرفتن نقش برجسته در مسیر ارتباطی میان سلماس و ارومیه باعث شده دسترسی به آن نسبتاً آسان باشد، هرچند برای مشاهده دقیق باید از مسیر جاده خارج شد و به محدوده سنگنگاره نزدیک شد.
در حدود ۵۰۰ متری جنوبغربی گنبد سلطانیه، بر مسیر سلطانیه به خدابنده، مجموعهای تاریخی قرار گرفته است که از مهمترین یادگارهای دوره ایلخانی در این شهر به شمار میرود. مجموعه چلبی اوغلو شامل بخش آرامگاهی و خانقاهی است و به دلیل پیوند با سنتهای عرفانی و معماری دوره ایلخانان، جایگاه ویژهای در میان آثار تاریخی سلطانیه دارد. این مجموعه که در منابع با نامهای بقعه چلبی اوغلو، آرامگاه شیخ براق بابا و خانقاه چلبی اوغلو نیز شناخته میشود، یکی از دیدنیهای مهم در کنار گنبد سلطانیه است.
یکی از جاذبههای تاریخی استان البرز کاخ سلیمانیه کرج است. مجموعهای که از دوران قاجار به یادگار مانده و با شمارۀ 370 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. کاخ سلیمانیه کرج در سال 1227 بنا شده است. روایتهای مختلفی در رابطه با علت ساخت این بنا و وجه تسمیۀ آن وجود دارد که در نوع خود جالب و شنیدنی است.
بقعه شیخ زاهد گیلانی یکی از متفاوتترین بناهای تاریخی اطراف لاهیجان است؛ آرامگاهی در روستای شیخانبر یا شیخانور که گنبد هرمی هشتترک و رنگارنگ آن در میان طبیعت سبز و چایزارهای دامنههای لاهیجان دیده میشود. این بنا به تاجالدین ابراهیم، مشهور به شیخ زاهد گیلانی، از مشایخ مهم تصوف و استاد شیخ صفیالدین اردبیلی، نسبت داده میشود.
زندان اسکندر یزد که با نام مدرسه ضیائیه نیز شناخته میشود، یکی از بناهای تاریخی شاخص محله فهادان و از یادگارهای معماری قرون میانی شهر یزد است. این بنا با خشت و گل ساخته شده و گنبد، ایوانها، محراب و فضای زیرزمینی آن، نمونهای ارزشمند از معماری تاریخی یزد به شمار میرود. نام «زندان اسکندر» بیشتر با روایتها و شهرت تاریخی بنا پیوند خورده است و درباره کاربری واقعی آن در منابع دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
خانه لاریها یکی از ارزشمندترین خانههای تاریخی شهر یزد و از بناهای شاخص محله تاریخی فهادان است. این عمارت حدود ۱۵۰ سال پیش و در دوره قاجار ساخته شد و به حاج محمدابراهیم لاری، از تجار شناختهشده یزد، نسبت داده میشود. ترکیب حیاط مرکزی، فضاهای اندرونی و بیرونی، بادگیر، اتاقهای چهار فصل و تزئینات ظریف گچبری و آینهکاری، این خانه را به نمونهای برجسته از معماری مسکونی سنتی یزد تبدیل کرده است.
عصارخانه شاهی کارخانه قدیمی روغنگیری بوده و از عصر صفویه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی مشغول به کار بوده و از سال 92 به عنوان موزه افتتاح شده است. عصارخانه شاهی یک عصارخانه تاریخی در شهر اصفهان است که در سال ۱۰۲۱ هجری قمری همزمان با احداث بازار بزرگ قیصریه و مدرسه ملا عبدالله به دستور شاه عباس اول ساخته شده است.
آرامگاه خیام نیشابوری یکی از شناختهشدهترین بناهای معاصر ایران و از مهمترین جاذبههای فرهنگی و گردشگری نیشابور است. این آرامگاه در مجموعهای سرسبز در نزدیکی آرامگاه امامزاده محمد محروق قرار دارد و یادمان حکیم عمر خیام، دانشمند، ریاضیدان، ستارهشناس و شاعر بزرگ سده پنجم هجری است. ترکیب معماری مدرن با مفاهیم ریاضی، نجوم و شعر، این بنا را به یکی از شاخصترین آثار معماری یادمانی ایران در دوره معاصر تبدیل کرده است.
زواره یکی از شهرهای تاریخی استان اصفهان است که در شمال شرقی اردستان و در حاشیه کویر مرکزی ایران قرار دارد. این شهر با بافت تاریخی، خانههای سنتی، بازار، حسینیهها، مساجد و بناهای کهن خود، بخشی ارزشمند از معماری تاریخی مناطق کویری ایران را حفظ کرده است. در میان این مجموعه، مسجد جامع زواره جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ ساخت آن به دوره سلجوقی بازمیگردد و از مهمترین نمونههای تحول معماری مسجد ایرانی به شمار میرود.
اردستان یکی از شهرهای تاریخی شمال استان اصفهان است؛ شهری که در میان مسیرهای قدیمی فلات مرکزی ایران شکل گرفته و در منابع تاریخی نیز از باغها، آبادیها و استحکامات آن یاد شده است. در میان آثار تاریخی این شهر، مسجد جامع اردستان جایگاهی ویژه دارد؛ بنایی که تاریخ معماری آن تنها به یک دوره محدود نمیشود و لایههایی از تحولات معماری ایران اسلامی را در خود جای داده است.
در تمام ایران، هر شهر دارای یک مسجد جامع یا مسجد اصلی است که عموماً به بازار راه دارد و مرکز فعالیتهای اجتماعی آن شهر به حساب میآید. شهر قم نیز از این قاعده مستثنا نیست. مسجد جامع عتیق که در مرکز شهر قم و در محله لبچال و خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده است، یکی از قدیمیترین مساجد شهر است.
بازار سنتی قم بخشی از بافت تاریخی این شهر است. این بازار امروزه در کنار محله عربستان و در بافت تاریخی خیابان آذر قرار گرفته است. اگرچه در روند خیابانکشی و شهرسازی شهر قم در دوران نوین بافت تاریخی بازار، دستخوش دگرگونی و گسستگی شده است، این بازار همچنان جایگاه شهری خود را نگاه داشته است. این یادگار تاریخی از سال 1376 خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران جای دارد.
موزه تاریخ شهر ساری که از مجموع سه بنا به نام های عمارت منوچهر خان کلبادی، خانه نظری و حمام وزیری تشکیل یافته است، در خیابان انقلاب، محله آب انبار نو، کوچه چهاراه برق واقع گردیده است. این موزه در سال 1387 به مناسبت سی امین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی با سه بخش مستقل باستان شناسی، مردم شناسی و صنایع دستی راه اندازی شده است.
مسجد دومناره سقز یکی از قدیمیترین بناهای مذهبی شهر سقز و از آثار شاخص بافت تاریخی این شهر در استان کردستان است. این مسجد در محله میانقلعه و خیابان امام خمینی، پشت حسینیه سقز قرار گرفته و به دلیل داشتن دو مناره، ایوان چوبی، شبستان سنتی و حوضخانه تاریخی، یکی از متفاوتترین مساجد تاریخی کردستان به شمار میرود.
استان گلستان هم طبیعت بکر و زیبایی چون جنگلهای گلستان دارد، هم شهرهای تاریخی مانند گنبد و گرگان که گرگان مرکز استان از قدمتی دیرینه برخوردار است، کاوشهای که در «تورنگ» تپه انجام شد نشان از شهرنشینی حدود 6000 سال ق.م دارد، همچنین کشف بقایای «دیوار گرگان» که محققین آنرا با دیوار چین مقایسه میکنند قدیمی بودن این شهر را ثابت میکند.
کتابخانه ملی کرمان یکی از آثار به جا مانده از دوران پهلوی اول است؛ زمانی که چهره شهرها با قوانین جدید شهرسازی تغییر کرد و بناهای متعددی در شهرهای مختلف ایران ساخته شد. کتابخانه ملی کرمان نیز یکی از این ابنیه تاریخی است که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی ساخته شد.
کاروانسرای عینالرشید یکی از بناهای تاریخی ارزشمند استان سمنان و از یادگارهای مسیرهای تاریخی عبور کاروانها در حاشیه کویر ایران است. این کاروانسرا در محدوده پارک ملی کویر و در نزدیکی کاروانسرای مشهور قصر بهرام قرار گرفته و موقعیت آن در میان کویر، سیاهکوه و مسیرهای تاریخی، جلوهای متفاوت به این بنای کهن داده است.
کاروانسرای ایزدخواست در نزدیکی شهر تاریخی ایزدخواست در شهرستان آباده استان فارس قرار دارد و یکی از بناهای ارزشمند مسیر تاریخی میان اصفهان و شیراز به شمار میرود. این کاروانسرا در فاصله کمی از بافت تاریخی شهر و در نزدیکی قلعه مشهور ایزدخواست ساخته شده است و همین قرارگیری، امکان بازدید همزمان از چند اثر تاریخی مهم را برای گردشگران فراهم میکند.
قلعه کنجانچم یکی از بناهای شاخص دوره قاجار در استان ایلام است که در محور ایلام ـ مهران و حدود ۱۵ کیلومتری شمال شهر مهران قرار دارد. این قلعه در سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دستور غلامرضاخان ابوقداره، آخرین والی پشتکوه، ساخته شد و در گذشته هم اقامتگاه زمستانی خاندان والی و هم بخشی از ساختار حکومتی منطقه بود.
استان سیستان و بلوچستان یکی از پهناورترین استانهای ایران است که در کنار طبیعت متفاوت و فرهنگ غنی، آثار تاریخی ارزشمندی را نیز در خود جای داده است. قلعه سه کوهه در نزدیکی زابل یکی از مهمترین بناهای تاریخی منطقه به شمار میرود؛ بنایی که علاوه بر ارزش معماری، با بخشی از تحولات سیاسی و نظامی سیستان در دوره قاجار نیز پیوند خورده است.
در کشور ما بناهای خشتی زیادی وجود دارد که بهخاطر عمر طولانی و طراحی جالب توجهشان معروفند که بدون شک مشهورترین آنها ارگ بم است. اما تعدادی از این بناها کمتر بین گردشگران شناخته شدهاند. یکی از آنها قلعه ایرج است که در استان تهران و نزدیک ورامین قرار دارد.
اگر میخواهید در زمان سفر کنید و به سالهای نه چندان دور و خانههای کودکی بروید، از لابهلای آپارتمانهای چند طبقه بگذرید و ناگهان خودتان را در حیاطی باصفا ببینید که حوضی فیروزهای در آن خودنمایی میکند، با ما همراه شوید به تماشای یکی از خانههای ارزشمند مازندران در قلب شهر ساری: خانه فاضلیها.
بوشهر شهری قدیمی است، شاهدش بقایای شهر «راماردشیر»، آرامگاه «گوردختر» و «قبرستان شغاب» است که قدمتشان به دوره ساسانی و اشکانی میرسد. علاوه بر آن، بوشهر را شهر دریا و نخلستان نیز میدانند با آثار تاریخی چون عمارت ملک، بافت تاریخی، بازار بوشهر، قبر ژنرال، گورستان انگلیسیها و موزه مردمشناسی که هرساله میزبان گردشگران زیادی است.
بُرازجان دشتی وسیع است که در جنوب ایران، در70 کیلومتری شمال بوشهر و مرکز شهرستان دشتستان گسترده شده است. این منطقه حد فاصل بین بوشهر و شیراز بوده و از قدیمالایام راهی که این دو شهر بزرگ را به هم وصل میکرد از بزارجان میگذشته و به «راه شاهی» معروف بود. همین امر برازجان را شهری بزرگ و آباد کرد با تاریخی طولانی و آثاری چون کاخهای بَردَک سیاه، سنگ سیاه و چرخاب که کاخ زمستانی کورش بوده و شامل ته ستونها و برخی اشیاء به دست آمده است.
در شمال یزد و در فاصله شصت کیلومتری آن قرار دارد، تا چشم کار میکند بیابان است، مِیبُد را میگوییم؛ مردانش خاک را به نظر کیمیا کردند و ظروفی ساختند و سفالهایی که از قدیم الایام تا به حال از شاخصه های مهم میبد محسوب میشود. میبد علاوه بر سفالینه های قدمتدارش از تاریخ چندهزار ساله نیز برخوردار است که شاهدش نارین قلعه است؛ قلعهای که قدمت آن به هزاره سوم قبل از میلاد میرسد.
باغ عمارت رحیم آباد یکی از باغهای زیبای ایرانی است که در شهر بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی واقع شده است. عمارتی بزرگ با معماری و تزئیناتی قابل توجه که از بخشهای مختلفی تشکیل شده و جزو جاذبههای گردشگری مهم شهر بیرجند است.
برج طغرل، همان برج مدور مشهور در قلب شهر ری، که یکی از آثار ارزشمند سرزمین باستانی ری به شمار میرود، امروز با گسترش شهر تقریباً در نزدیکی شهر تهران است. این برج از پس بیش از 700 سال هنوز شکوه و زیبایی خود را حفظ کرده است. برجی که نام بنیانگذار سلسله سلجوقیان، یعنی «طغرل بیگ سلجوقی» را بر خود دارد. برج طغرل آرامگاه بسیاری از فرزانگان و دانشمندان عصر سلجوقی است.
برج شیخ شبلی در شهر دماوند، در بخش شرقی این شهر و در میان بافت تاریخی آن قرار دارد. این بنای آرامگاهی بر فراز ارتفاعی مشرف به محیط اطراف ساخته شده و به دلیل قرارگیری در یکی از مناطق قدیمی دماوند، بازدید از آن فرصتی برای آشنایی همزمان با تاریخ و فضای طبیعی این شهر فراهم میکند. برج شبلی امروزه یکی از شناختهشدهترین آثار تاریخی دماوند به شمار میرود.
خانه ی تاریخی زند یا موزه ی مردم شناسی قم در محله و بافت قدیم شهری که به محله ی چهارمردان شهرت دارد واقع شده است. این بنا در واقع از ادغام دو خانه که متعلق به دو برادر با نام های حاج قلی خان و حاج علی خان از بازماندگان دوران قاجار است ساخته شده است که پس از مرمتی که در سال 1380 خورشیدی در این دو خانه انجام شد به صورت یک عمارت درآمد و از آن سال تا به امروز تغییر کاربری داده و تحت عنوان موزه ی مردم شناسی قم فعالیت می کند.