جاده ابریشم
فیضآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در شرق دوشنبه است. نام خود ناحیه همچنان «فیضآباد» است، اما مرکز آن که در منابع قدیمی «شهرک فیضآباد» نامیده میشد، از ۱۹ ژوئن ۲۰۲۴ به شهرک واشگرد تغییر نام داده است. آمار رسمی، جمعیت ناحیه را در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۱۱۹٫۵ هزار نفر ثبت میکند. رود ایلاک، محوطه تاریخی واشگرد و چند چشمه و آبگرم طبیعی از عناصر مهم جغرافیایی و گردشگری این منطقهاند.
تاجیکآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در بخش شرقی دره رشت تاجیکستان است. مرکز آن امروز شهرک تاجیکآباد است، نه روستا. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ به ۵۴٫۸ هزار نفر رسیده و مساحت آن در آمار ملی حدود ۰٫۷ هزار کیلومتر مربع ثبت شده است. رود سرخاب از مهمترین عناصر طبیعی منطقه است و از شرق به غرب ناحیه جریان دارد.
نورآباد یکی از ناحیههای تابع جمهوری در دره رشت تاجیکستان است و مرکز اداری آن شهرک دربند است. بر پایه آمار رسمی، جمعیت ناحیه در ۱ ژانویه ۲۰۲۵ برابر با ۷۷٫۸ هزار نفر و مساحت آن حدود ۰٫۹ هزار کیلومتر مربع بوده است. در نزدیکی دربند، رودهای سرخاب و اُبیخینگاب به هم میپیوندند و رود وخش را شکل میدهند؛ همین موقعیت، نورآباد را به یکی از نقاط مهم جغرافیایی و ارتباطی شرق تاجیکستان تبدیل کرده است.
کولاب یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است. منابع رسمی گردشگری تاجیکستان برای این شهر پیشینهای حدود ۲۷۰۰ سال ذکر میکنند و آن را از مراکز تاریخی واقع بر یکی از شاخههای جاده ابریشم میدانند. شناختهشدهترین جاذبه شهر، آرامگاه میرسیدعلی همدانی، عارف، شاعر و اندیشمند فارسیزبان سده چهاردهم میلادی است. کولاب حدود ۱۷۰ کیلومتر با دوشنبه فاصله دارد و در منابع رسمی گردشگری، زمان سفر زمینی آن حدود سه ساعت معرفی شده است.
قبادیان در جنوبغرب ولایت ختلان تاجیکستان و در امتداد رود کافرنهان قرار دارد. این ناحیه علاوه بر جایگاه کشاورزی و مرزی، برای گردشگر بهدلیل پیوند تاریخی با ناصر خسرو قبادیانی و نزدیکی به محوطه باستانی تخت سنگین اهمیت ویژهای دارد. سند رسمی توسعه ناحیه، مساحت قبادیان را حدود ۱٫۸۵ هزار کیلومتر مربع اعلام میکند و سرشماری ۲۰۲۰ تاجیکستان جمعیت آن را ۱۹۰٬۰۴۸ نفر ثبت کرده است.
واسع یکی از نواحی ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است و مهمترین جاذبه تاریخی پیرامون آن شهر و قلعه هولبوک است. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان هولبوک را حدود ۷ کیلومتر جنوبغرب مرکز واسع و در روستای قربانشهید معرفی میکند. این شهر در قرون میانه از مراکز مهم ختلان بود و راههای تجاری متصلکننده بخارا به بدخشان و هند از آن عبور میکردند؛ بنابراین واسع برای علاقهمندان تاریخ ختلان و مسیرهای تاریخی آسیای مرکزی، ارزش بسیار بیشتری از فهرست کوتاه و قدیمی مقاله اولیه دارد.
اشکاشم در جنوب ولایت خودمختار کوهستانی بدخشان، یکی از دروازههای اصلی ورود به دره واخان در تاجیکستان است. مسیر رود پنج، قلعههای تاریخی قهقهه و یمچون و چشمههای گرم کوهستانی، این ناحیه را به یکی از مهمترین بخشهای سفر فرهنگی و جادهای پامیر تبدیل کردهاند. شهرک اشکاشم مرکز ناحیه است و مسیر زمینی آن از خاروغ ادامه پیدا میکند.
سوابق تورهای مشابه اجرا شده سفرهای ناز در جاده ابریشم گروه گردشگری سفرهای ناز با بیش از ۲۰ سال تجربه در طراحی و اجرای سفرهای گروهی، سابقه برگزاری برنامههای مختلف در مسیر تاریخی جاده ابریشم و کشورهای آسیای مرکزی را در کارنامه خود دارد. سفر به ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان از جمله مسیرهایی است که تجربه اجرایی مجموعه در آنها، شناخت مناسبی از شرایط سفر، مسیرهای زمینی، جاذبههای تاریخی و فرهنگی، شهرهای مهم و هماهنگیهای مورد نیاز در این منطقه ایجاد کرده است.
سوابق تورهای مشابه اجرا شده سفرهای ناز به کشور تاجیکستان گروه گردشگری سفرهای ناز با بیش از ۲۰ سال تجربه در برگزاری سفرهای گروهی، سابقه اجرای برنامههای گردشگری به کشور تاجیکستان و مسیرهای مختلف جاده ابریشم را در کارنامه خود دارد. تجربه سفر به دوشنبه، پنجکنت و دیگر مناطق تاریخی، فرهنگی و طبیعی تاجیکستان، شناخت مناسبی از مسیرهای سفر، جاذبههای مهم، شرایط اقامت، حملونقل و هماهنگیهای اجرایی این مقصد در اختیار مجموعه قرار داده است.
تاریخ تاجیکستان را نمیتوان فقط از زمان تشکیل جمهوری امروزی آغاز کرد. سرزمین کنونی تاجیکستان بخشی از حوزههای تاریخی سغد، باختر، تخارستان، ختلان و پامیر بوده و در مسیر پیوندهای فرهنگی و تجاری آسیای مرکزی قرار داشته است. محوطه سرزم نشان میدهد که سکونت، کشاورزی، فلزکاری و مبادلات دوربرد در این جغرافیا دستکم از هزاره چهارم پیش از میلاد سابقه داشته است.
تاجیکستان کشوری فارسی زبان است، که مردم آن به گویش فارسی تاجیکی سخن میگویند. اکنون در این کشور از خط استاندارد شدهٔ سیریلیک برای نگارش زبان فارسی استفاده میکنند، در حالی که دو کشور دیگر فارسی زبان یعنی ایران و افغانستان از خط فارسی استفاده میکنند، که بیش از هزار سال است، برای نگارش زبان فارسی استفاده میشود.
سفر تاجیکستان یکی از جذابترین سفرهایی است که هر ایرانی باید حتما آن را تجربه کند. زبان مشترک، فرهنگ مشترک، ادبیات مشترک، مذهب و دین مشترک و از همه مهمتر تاریخ مشترک آن را به یکی از بهترین مقاصد گردشگری برای ما تبدیل کرده است. شهرهای تاجیکستان سرشار از آرامش، احترام و زیبایی است. ما به عنوان گروهی که سالهای سال در حال برگزاری سفرهای منحصر به فرد جاده ابریشم و تاجیکستان هستیم، آرزویمان این است که شما از این کشور باشکوه و زیبا دیدار کنید.
اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی ماندهاست را نام ببریم، بیشک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوهترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصربهفرد ساختمانهای اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سنپترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد. پ
چین با تکمیل مرتفعترین راهآهن جهان، راهآهن چینگهای - تبت، بر بام جهان، تاریخ ساخت راهآهن جهان را بازنویسی کرد. پس از خواندن حقایق کلیدی زیر در مورد راه آهن چینگهای - تبت، متقاعد خواهید شد که این راه آهن شایسته نام خود به عنوان یک شگفتی جهان ساخته دست بشر است.
مجتمع حضرتبابا در قسمت شمال شرقی دهكده چهاركوه كنونی واقع شده و شامل ساختمانهای مذهبی متعدّدی است كه در امتداد يكديگر و روبروی آرامگاه يك روحانی قرار گرفته است. جمعيّت محلّی روحانی را هستی پادشاه يا هستی امير يا امير حمزه صاحبقران مینامند.(صاحبقران به معنی استاد و منظومهی ستاره خوش يمن میباشد.)
مجتمع معماری تاريخی حضرت شاه در بخش قديمی شهر استروشن واقع شده كه متشكل از 3 ساختار مذهبی است. آرامگاه حضرت شاه، آرامگاه خدايار ولعمی و مسجد حضرت شاه و(همچنين مسجد نمازگاه) كه به شكل نيم دايرهای اطراف يك چشمه آب چيده شدهاند. حضرت شاه نام روحانی است كه در آنجا تدفين شده. طبق افسانههای شفاهی وی برادر كاظم بن عباس است كه به طور فرضی در قرن يازدهم در مجتمع شاه زند سمرقند تدفين شده و عموزادهی حضرت محمّد(ص) میباشد.
موزه تاریخی شهر خجند چندين سال پیش گشایش یافت. اين موزه هم اکنون به مهمترین مکان دیدنی شهر تبدیل شده و بازدید از آن جزء برنامههای حتمی ميهمانان دوّمین شهر بزرگ تاجیکستان است. نمای ساختمان آن که به استحکامات عظیم باستانی میماند، یادآور دژ بزرگی است که زمانی در کرانۀ رود سیر(سیحون) خودنمایی میکرد و گویا در سدۀ چهارم پیش از میلاد دیدبانگاه لشکر اسکندر مقدونی بوده است. بازماندههای آن دژ کهن را میتوان درست در کنار همین ساختمان جدید امروزي به نظاره نشست.
مجتمع شیخ مصلحالدین در مرکز تاریخی خجند یکی از مهمترین مجموعههای مذهبی و معماری شهر است. هسته آرامگاهی مجموعه در طول چند سده دگرگون شده و یونسکو در پرونده پیشنهادی کریدور فرغانه–سیردریا، بنای موجود را مجموعهای متعلق به سدههای چهاردهم تا شانزدهم معرفی میکند. زیارتخانه، گورخانه گنبددار، سنگقبر چوبی منبتکاریشده، مسجد جامع و مناره از عناصر شاخص آن هستند.
خجند دوّمين شهر بزرگ تاجيكستان میباشد، كه در شمال كشور واقع شده است، يكی از قديمیترين شهرهای تاجيكستان كه حدود 2300 سال قبل در طول دوران الكساندر بزرگ تأسيس شد. طبق گفته تاريخ نويسان يونانی در سال 329 قبل از ميلاد مسيح، الكساندر بزرگ قلعهای بر روی رودخانه تانايس يا ياكسارت (سيحون امروزی) بنا كرد، و با آن مرز طبيعی امپراطوری خود را مشخّص كرد. وی آن را به نام خود ناميد و آن را با جنگجويان يونانی و جمعيّت محلّی سكنی داد.
در كنار رود زرافشان، در قسمت پايان دهِ ويشب، واقع در ولايت سغد تاجيكستان مزار مباركي وجود دارد كه مردم آن را منسوب به عارف نامآور و آفتاب عالم عرفان شمسالدّين تبريزی میدانند. اين روستا حدوداً 200 كيلومتر تا شهر دوشنبه پايتخت تاجيكستان و 250 كيلومتر تا شهر سمرقند فاصله دارد. مردم روستای ويشب و روستاهای اطراف تمامی مراسم و سنّتهای مذهبی خود را در اين مزار انجام میدهند.
قلعه یمچون یکی از بزرگترین استحکامات تاریخی دره وخان در بدخشان کوهستانی تاجیکستان است. این دژ در ارتفاع حدود ۳۱۶۴ متر، نزدیک روستای یمچون در ناحیه ایشکاشیم قرار دارد و بر مسیرهای تاریخی دره پنج اشراف دارد. پرونده تاجیکستان در فهرست موقت یونسکو، دورههای استفاده از محوطه را از حدود سدههای دوم و اول پیش از میلاد تا سدههای پنجم تا هفتم و سپس دهم تا یازدهم میلادی ذکر میکند؛ بنابراین نسبتدادن کل مجموعه موجود فقط به «قرن سوم پیش از میلاد» سادهسازی تاریخ چندمرحلهای آن است.
کوهستان افسانهای لعل در سمت چپ درّهای به همین نام در شمال سراشیبیهای رشته کوه لعل و در سمت راست رودخانهی پنج و در بین راه بین خاروغ و ايشكاشيم واقع شده است. لازم است شما از جادهی اصلی به سمت چپ بچرخید و از سربالايیهای کوهستان به سمت روستای كوه لعل که 200 متر بالاتر از رودخانهی پنج واقع شده است، بالا بروید. تقریباً 8 کیلومتری بعد از روستا و بعد از چندین پیچ در جاده به کوهستان لعل میرسید.
لازوريت يا همان سنگ لاجورد يا لاژورد نام دیگر این سنگ معدنی است که طیف متنوعی از نیلی، بنفش، آبی گلگندم یا سبزآبی دارد. منابع محدودی از این سنگ در جهان وجود دارد. در افغانستان، تاجیکستان، روسیه و شیلی معادني از اين سنگ پيدا شده است. بهترین سنگهای نیلی فقط در پامیر غربی و افغانستان استخراج میشود و بسیار نادر است. نمونههای لاجورد معمولاً به علّت ناخالصی خالدار یا راهراه هستند. کریستالهای پریت طلایی، پریت سولفوریک این سنگ را به نحو خاصی زیبا میسازد.
قلعه قهقهه یکی از دژهای تاریخی شاخص بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که بر صخرهای طبیعی در نزدیکی اشکاشم و مشرف به رود پنج قرار دارد. منبع رسمی گردشگری تاجیکستان ارتفاع محل را حدود ۲۶۴۲ متر از سطح دریا، ارتفاع صخره را حدود ۱۲۵ متر بالاتر از ساحل چپ رود و فاصله قلعه را حدود ۵ کیلومتر از مرکز اشکاشم اعلام میکند. جایگاه مرتفع قلعه امکان دیدهبانی بر دره وخان و مسیر حرکت کاروانها را فراهم میکرد و همین موقعیت، اهمیت دفاعی آن را توضیح میدهد.
خاروغ مرکز اداری ولایت خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان و یکی از مهمترین شهرهای پامیر است. شهر در درهای کوهستانی و در نزدیکی مرز افغانستان شکل گرفته و امروز علاوه بر نقش اداری و خدماتی، یکی از مراکز دانشگاهی و علمی مهم شرق تاجیکستان است. خاروغ برای بسیاری از مسافران نقطه ورود به مسیرهای پامیر تاجیکستان، دره وخان و مناطق مرتفع بدخشان محسوب میشود.
بُختَر مرکز اداری ولایت ختلان در جنوب تاجیکستان است؛ شهری که در منابع قدیمی فارسی و بسیاری از نقشههای پیش از سال ۲۰۱۸ با نام «قرغانتپه» یا «قورغانتپه» شناخته میشد. نام شهر در سال ۲۰۱۸ رسماً به بُختَر تغییر کرد، بنابراین استفاده از «قرغانتپه» برای معرفی امروزی شهر نیازمند توضیح تاریخی است. خبرگزاری ملی تاجیکستان هنگام تغییر نام، بُختَر را مرکز ختلان و شهری در بیش از ۱۰۰ کیلومتری دوشنبه معرفی کرد.
تخت سنگین محوطهای باستانی در ناحیه قبادیان استان ختلان تاجیکستان، در ساحل راست رود وخش و نزدیک محل پیوند آن با پنج و شکلگیری آمودریا است. مهمترین بنای کاوششده آن «معبد جیحون» یا معبد اکسوس است؛ مجموعهای که معماری و یافتههایش آمیزش سنتهای باختری، ایرانی و هلنی را نشان میدهد. کاوشهای نظاممند از ۱۹۷۶ آغاز شد و هزاران شیء، سلاح، سکه، پیکره و اثر عاجی از آن به دست آمد. تخت سنگین در فهرست آزمایشی یونسکو قرار دارد و هنوز میراث جهانی ثبتشده نیست.
اجنهتپه یا «تپه شیطان» بقایای یک مجموعه بزرگ بودایی متعلق به سدههای هفتم و هشتم میلادی در دره وخش، استان ختلان تاجیکستان است. محوطه حدود ۱۰۰ در ۵۰ متر وسعت دارد و از دو بخش اصلی صومعه و معبد تشکیل میشود. مشهورترین یافته آن پیکره گِلی بودا در حالت نیروانا است که یونسکو طول آن را ۱۲ متر ثبت کرده و امروز در موزه ملی آثار باستانی تاجیکستان در دوشنبه نگهداری میشود. اجنهتپه از سال ۱۹۹۹ در فهرست آزمایشی یونسکو قرار دارد و هنوز میراث جهانی ثبتشده نیست.
درّه قرهتاغ تقریباً از 8 کیلومتری نزدیک یک بزرگراه در44 کیلومتری غرب دوشنبه پشت روستای قرهتاغ که در امتداد کناره راست رودخانه قرهتاغ کشیده شده است، شروع ميشود. یک مسیر در امتداد درّه شیرکنت در کناره چپ رودخانه کشیده شده است که تقریباً 20 کیلومتر است. خانهها و باغهای ساکنین محلّی مانند یک روبان پیوسته در امتداد رودخانه در قسمت پایینی درّه کشیده شدهاند. هیچ کس در قسمت بالایی درّه زندگی نمیکند.
محوطه باستانی سرزم در نزدیکی پنجکنت تاجیکستان، یکی از مهمترین محوطههای پیشاتاریخی آسیای مرکزی و نخستین اثر تاجیکستان است که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. بقایای سرزم از شکلگیری یکی از مراکز اولیه شبهشهری منطقه، توسعه کشاورزی و دامداری، فلزکاری و صنایع دستی و ارتباطات دوربرد میان آسیای مرکزی، فلات ایران و دره سند حکایت میکنند. یونسکو قدمت استقرار در این محوطه را از هزاره چهارم پیش از میلاد تا پایان هزاره سوم پیش از میلاد میداند.
شهر تاریخی و باستانی خیوه در استان خوارزم ازبکستان در سمت چپ ساحل آمودریا (رودخانه جیحون ) بر اساس مطالعات باستان شناسی اواخر قرن یکم قبل از میلاد ایجاد شده است. خیوه برگرفته از نام چاه آب قدیمی "حیوک Heyvak" یعنی "صدای رضامندی" است که در زمانهای قدیم جاده ارتباطی تجاری غرب به شرق از این شهر عبور می کرد. اوایل قرن چهارم میلادی خیوه و خوارزم در ترکیب دولت ساسانیها جزو سرزمین ایران بود که در سال 812 میلادی به تصرف عربها درآمد.
در بخش غربی ایچان قلعه، شهر تاریخی خیوه، بنایی بزرگ و باشکوه قرار گرفته که یکی از مهمترین نمونههای معماری دوره خانات خیوه به شمار میرود؛ مدرسه محمدامینخان. این مدرسه در نزدیکی دروازه آتا و درست روبهروی کُنهارک قرار دارد و در کنار کلته منار، یکی از شناختهشدهترین مجموعههای معماری تاریخی خیوه را شکل میدهد.
ارگ کهنه خیوه در بخش غربی ایچانقلعه و نزدیک آتا دروازه قرار دارد؛ مجموعهای حکومتی که محل اقامت خانهای خیوه و بخشی از مرکز اداره خانات بود. منابع رسمی گردشگری ازبکستان تکمیل دژ را در سال ۱۶۸۸ میلادی ثبت کردهاند، اما پرونده میراثی ازبکستان آغاز ساخت را در سال ۱۶۸۶ و به آرانگخان نسبت میدهد. بیشتر بخشهایی که امروز از مجموعه باقی ماندهاند، حاصل ساختوساز و بازسازی دورههای بعد، بهویژه سده نوزدهم هستند.
نمازگاه بخارا یک سکوی نماز است که برای نماز در روزهای عید مانند قربان و فطر، در نظر گرفته شده است و در جنوب باختری بخارا جای دارد. واژهٔ «نمازگاه» به معنی جاییست که میتوان در آن نماز خواند. نمازگاه میتواند یک اتاق یا فقط یک جانماز باشد که از سوی یک مسلمان برای فراهم کردن جایی پاک برای نماز گزاردن در نظر گرفته میشود.
طاق زرگران یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی شهر بخارای کشور ازبکستان است. این بازار در سدهٔ شانزدهم (۱۵۸۶-۱۵۸۷ میلادی) در زمان فرمانروایی عبداللهخان دوم از دودمان شیبانیان ساختهشد. زرگران بزرگترین بازار در میان چندین بازارِ سرپوشیدهٔ کهن بخارا و پیچیدهترینشان در ساخت و ساز و چیدمان است.
طاق صرافان یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی بخارا در ازبکستان میباشد.این بازار ساختهشده در سدهٔ شانزدهم (۱۵۳۴–۱۵۳۵) در زمان فرمانروایی عبیدالله خان از دودمان شیبانیان ازبک است.طاق صرافان یکی از چندین بازار سرپوشیدهٔ بخاراست. تا میانههای سدهٔ بیستم در جایگاه یک بازار معمولی بود که در آن نیازمندیها و ابزار روزمرهٔ به فروش میرسید و یکی از اصلیترین بازارهای سرپوشیدهٔ بخارا شمرده میشد.