آثار باستانی
دزفول یکی از آن شهرهایی‌ست که بخشی از بافت قدیمی آن دست‌نخورده باقی مانده است. بی‌دلیل نیست که به این شهر موزه‌‌ی آجر هم می‌گویند. کافی است سری به محله‌های تاریخی آن بزنید تا چند سال در زمان به عقب برگردید، جایی نزدیک رودخانه دز آرام و در عین حال پرخروش!
تپه حصار دامغان یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی ایران و یکی از محوطه‌های مرجع برای مطالعه فرهنگ‌های پیش از تاریخ فلات ایران است. این مجموعه در حاشیه جنوبی و جنوب‌شرقی شهر دامغان در استان سمنان قرار دارد و لایه‌های باستان‌شناسی آن شواهدی از چند هزار سال زندگی، تولید، تجارت، فناوری و تدفین انسان را در خود حفظ کرده‌اند.
هنگام ورود به سیلک، تپه‌ای بلند پیش چشمتان ظاهر می‌شود. این تپه در ابتدا آنچه در دل دارد را برای بازدیدکنندگان آشکار نمیکند. کافی است از تپه بالا بروید تا تکه سفالهایی که در گوشه و کنار افتاده است را از نزدیک ببینید. این‌ها تنها گوشه‌ای از تمدن سیلک را برای شما به نمایش می‌گذارند. کمی جلوتر آثار حفاری باستان‌شناسان را به صورت حفرههایی عمیق خواهید دید.
گنبد جبلیه در بخش شرقی شهر کرمان و در حاشیه بلوار قائم قرار گرفته است. این بنا در محدوده مجموعه جنگل قائم و در نزدیکی دامنه‌های کوه‌های صاحب‌الزمان واقع شده و به دلیل موقعیت خود می‌تواند بخشی از برنامه گردش در شرق و مرکز تاریخی کرمان باشد.
گنبد هارونیه در شهر توس، به فاصله 25 کیلومتری شمال‌غربی مشهد و 600 متری آرامگاه فردوسی قرار گرفته است که آن را کهن‌ترین بنای بر جای مانده در شهر توس میدانند. جایی شبیه به مقبره یا خانقاه که یادگاری است از قرن هشتم هجری قمری. هارونیه را به «امام محمد غزالی» نسبت میدهند چرا که در کنار این بنا، سنگ سیاهی به عنوان یادبود امام محمد غزالی از عرفای سده پنجم و ششم هجری به چشم میخورد.
موزه هفت تپه یکی از موزه‌های تخصصی باستان‌شناسی ایران است که در کنار محوطه باستانی هفت تپه در شهرستان شوش قرار دارد. اهمیت این موزه از آنجا ناشی می‌شود که بخش مهمی از آثار حاصل از کاوش‌های علمی این محوطه ایلامی در همان منطقه نگهداری و معرفی می‌شود و بازدیدکننده می‌تواند آثار را در فاصله‌ای کوتاه از محل کشف آن‌ها ببیند.
مجموعه‌ی ابواب‌البری ربع رشیدی در شمال‌شرق شهر تبریز قرار دارد که هسته‌ی اولیه‌ی آن در اوایل قرن نهم هجری در اوج دوران طلایی حکومت ایلخانان مغول به دست وزیر مدبر، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است. پس از رشیدالدین این مجموعه‌ی عظیم شهری ویران و غارت شد و در دوران وزارت فرزندش خواجه محمد دوباره مرمت و احیا گردید.
گورستان شادآباد مشایخ یکی از محوطه‌های تاریخی کمترشناخته‌شده در پیرامون تبریز است که در نزدیکی روستای شادآباد، در محدوده باسمنج قرار دارد. این گورستان با مجموعه‌ای از سنگ‌قبرها و مقابر سنگی تاریخی، تصویری متفاوت از شیوه‌های تدفین و هنر سنگ‌تراشی در سده‌های میانه اسلامی ارائه می‌کند و در برخی منابع با نام «پینه‌شلوار» نیز شناخته می‌شود.
در جنوب شهر مراغه و در نزدیکی روستای ورجوی، مجموعه‌ای تاریخی در دل زمین قرار گرفته که به دلیل معماری صخره‌ای، فضای زیرزمینی و کارکردهای آیینی گوناگون، یکی از متفاوت‌ترین جاذبه‌های تاریخی آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. این مجموعه با نام معبد مهر ورجوی، نیایشگاه مهری ورجوی و امامزاده معصوم مراغه شناخته می‌شود و در کنار معبد، گورستان تاریخی، فضاهای صخره‌ای و چله‌خانه نیز در محوطه آن قرار دارد.
تپه های باستانی با تپه های معمولی تفاوت بسیار دارند. لایه‌های مختلف باستانی در درازنای تاریخ بر روی یکدیگر ساخته شده و در طول سالیان بعد جایشان را به تمدن بعدی میدهند. تپه حسنلو نیز یکی از تپههای باستانی ایران است که آثار منحصربهفرد تاریخی مانند جام زرین حسنلو را در دل خود جای داده است. حسنلو بقایای باستانی تمدنی کهن، بر روی تپه‌ای با قطر متوسط 265 متر است که در ارتفاع ۲۰ متری قرار دارد.
قلعه ضحاک در استان آذربایجان شرقی، در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان هشترود و در بخش مرکزی، دهستان علی‌آباد قرار دارد. این دژ در حدود ۵ کیلومتری جنوب روستای عربلو و در محدوده کوهستانی سرمه‌لو قرار گرفته و موقعیت آن در میان ارتفاعات و دره‌های عمیق، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دفاعی آن بوده است. در منابع مختلف از این مجموعه با نام‌هایی مانند دژ اژدهاک، نارین قالا، قیز قلعه‌سی، داش قلعه‌سی، باروآس و رویی‌دژ نیز یاد شده است.
کوشک اردشیر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند استان بوشهر است که در دشت «پشت‌پر» یا «بزپر»، در نزدیکی روستایی با همین نام در بخش ارم شهرستان دشتستان قرار دارد. این یادگار باستانی به دوره آغازین شاهنشاهی ساسانی و اردشیر بابکان، بنیان‌گذار این دودمان، منسوب شده است. موقعیت کوشک در یک چشم‌انداز کوهستانی و در نزدیکی گور دختر، مجموعه‌ای از آثار باستانی را در این بخش از دشتستان شکل داده که برای شناخت پیشینه تاریخی منطقه اهمیت زیادی دارد.
با نزدیک شدن به دخمه فخریگاه، تابلوی راهنمایی باعث شگفتی گردشگران می‌شود. «قدمت: هزاره اول پیش از میلاد» و پس از آن، دخمهای در دل کوه خودنمایی میکنند که دو ستون سنگی، دهانه آن را از پس سالیان دور و دراز استوار کرده‌اند. به جز حفرهای که به چشم میآید، راه ورودی دیگری به داخل دخمه وجود ندارد و باید از کوه بالا رفت تا به دهانه آن رسید.
تپه باستانی «قلی‌درویش» در جنوب شرقی شهر قم و در نزدیکی جمکران قرار دارد. قلی‌درویش از اندک شمار بخشهای کاوش‌شده پیرامون کویر مرکزی ایران است و تنها تپه سیلک در حوالی کاشان و تپه چشمه علی ری پیش از این تپه کاوش شده بودند.
قلعه قمچقای، که با نام دژ قمچقای و در برخی روایت‌های محلی با نام قلعه آیتوس نیز شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین دژهای تاریخی استان کردستان است. این قلعه در منطقه کرانی شهرستان بیجار، بر فراز صخره‌ای مرتفع و مشرف به دره‌های عمیق ساخته شده و موقعیت طبیعی آن چنان است که در بخش زیادی از پیرامون، خود صخره و پرتگاه نقش دیوار دفاعی را ایفا می‌کند.
قلعه بهستان یکی از متفاوت‌ترین دژهای تاریخی استان زنجان است که در نزدیکی روستای بهستان و در کنار رودخانه قزل‌اوزن قرار دارد. این قلعه بخشی از پیکره سنگی کوه را در خود جای داده و بسیاری از فضاهای آن با تراشیدن صخره و ایجاد اتاق، دالان و پلکان شکل گرفته‌اند. همین ویژگی باعث شده است قلعه بهستان در میان نمونه‌های شاخص معماری دست‌کند ایران قرار گیرد.
قلعه بمپور ایرانشهر یکی از مهم‌ترین قلعهها در سراسر پهنه سرزمین بلوچستان به شمار می‌رود که بر فراز تپه‌ای دست‌ساز بنا شده است. این قلعه که در زمان ساخت، مجموعه‌ای نظامی به شمار میرفته، به لحاظ موقعیت استراتژیک توانایی دفاع در مقابل هجوم قشون نظامی را داشته است.
گوردخمه ها، مکانهایی مقدس برای دفن مردگان هستند که در پهنه استان کرمانشاه چندین و چند نمونه از آن‌ها را میتوان یافت. گوردخمه‌ها روایتگر آیینهای باستانی تدفین هستند و در این میان گوردخمه دکان داوود، یکی از نمونه‌های مهم گوردخمههای ایران است.
چهارتاقی تیموری شیروان از بناهای تاریخی خراسان شمالی است که در روستای زیارت از توابع شهرستان شیروان قرار دارد. این بنای آرامگاهی در محوطه امامزاده حمزه رضا جای گرفته و به دلیل معماری ویژه و نسبت داده شدن آن به یکی از سرداران امیر تیمور، از آثار قابل توجه منطقه به شمار می‌رود.
آتشکده نیاسر یا چهارتاقی نیاسر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند ایران در شهر نیاسر از توابع شهرستان کاشان است. این بنا در دامنه رشته‌کوه کرکس و بر فراز صخره‌هایی مشرف به شهر نیاسر قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۷۴۱ متر است. جایگاه مرتفع بنا باعث شده چهارتاقی از نقاط مختلف پیرامون خود چشم‌انداز مناسبی داشته باشد و هم‌زمان با چشمه اسکندریه و دیگر جاذبه‌های تاریخی نیاسر، بخشی از سیمای تاریخی این شهر را شکل دهد.
آتشکده اسپاخو یکی از بناهای تاریخی ارزشمند خراسان شمالی است که در روستای اسپاخو، حدود ۶۱ کیلومتری جنوب غربی آشخانه و در نزدیکی مسیر گرگان به بجنورد قرار دارد. این بنا بر فراز تپه‌ای نسبتاً بلند در جنوب روستای امروزی اسپاخو ساخته شده و در میان باغ‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی منطقه قرار گرفته است. موقعیت بنا در مسیر تاریخی ارتباطی میان شمال خراسان و نواحی شمالی ایران، اهمیت آن را در مطالعات تاریخی منطقه بیشتر کرده است.
قلعه «فورگ»، که قلعه «میرزا رفیع خان» نیز خوانده می‌شود، در سرزمینی ییلاقی در شمال روستای فورگ، در 5 کیلومتری شهرستان «درمیان» و ۱۱۰ کیلومتری غرب «بیرجند»، در استان «خراسان» قرار گرفته است. این دژ در بلندای ۱۸۴۰ متری بر روی بلندیهای دره درمیان و در دامنه کوه «مومن آباد» قرار دارد که به دشت «اسدیه» میرسد.
قلعه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی خرم‌آباد و از شناخته‌شده‌ترین دژهای تاریخی غرب ایران است که بر فراز تپه‌ای در مرکز شهر خرم‌آباد قرار دارد. این قلعه در کنار رودخانه و چشمه گلستان ساخته شده و موقعیت مرتفع آن، چشم‌اندازی گسترده بر دره تاریخی خرم‌آباد ایجاد کرده است. امروزه فلک‌الافلاک یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی لرستان به شمار می‌رود.
گوهر تپه یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناختی پیش از تاریخ شمال ایران است که در استان مازندران، شهرستان بهشهر و در نزدیکی شهر رستمکلا قرار دارد. این محوطه در حدود ۲ کیلومتری شمال‌غربی رستمکلا و در مسیر جاده ساری به بهشهر واقع شده و در دشتی قرار گرفته که از جنوب به دامنه‌های جنگلی البرز و از شمال به دشت ساحلی دریای کاسپین نزدیک می‌شود. موقعیت جغرافیایی گوهر تپه یکی از دلایل اهمیت آن در شکل‌گیری و مطالعه استقرارهای پیش از تاریخ شرق مازندران است.
مجموعه تاریخی فرح‌آباد در حدود ۲۸ کیلومتری شمال شهر ساری و در نزدیکی ساحل دریای کاسپین قرار گرفته است. این مجموعه در محدوده فرح‌آباد امروزی و در مسیر ساری ← فرح‌آباد قرار دارد و فاصله آن تا ساحل دریا حدود ۲ تا ۳ کیلومتر گزارش شده است. بقایای این مجموعه، بخش‌هایی از شهر تاریخی فرح‌آباد دوره صفوی را دربرمی‌گیرد؛ شهری که در روزگار رونق خود یکی از مراکز مهم ساحلی و تجاری شمال ایران بود.
در بندر قشم، کنگ، عمان، رأس الخیمه، جزیره هرمز و به طور کلی مناطق حاشیه‌ی خلیج همیشه فارس بقایای دیوارهایی دیده می‌شود. این دیوار‌ها در واقع مهم‌ترین اثر باقی مانده از روزگار استعمارگری پرتغالی‌ها بر سواحل و جزایر خلیج فارس است.
کوه خواجه یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی و باستان‌شناختی سیستان است که در نزدیکی زابل و در میان دشت سیستان قرار دارد. این کوه صخره‌ای و نسبتاً منفرد، در نزدیکی دریاچه هامون قرار گرفته و مجموعه‌ای از آثار معماری، مذهبی و نظامی را در خود جای داده است.
شهر باستانی «استخر» که با پژوهش های انجام شده قدمت شش هزار ساله اش آشکار شده است، در 5 کیلومتری «تخت جمشید» و 65 کیلومتری «پاسارگاد»، درون دره «پلوار» در پیرامون شهرستان «مرودشت» استان «فارس» قرار دارد.
خورهه یکی از کهن‌ترین محوطه‌های باستانی استان مرکزی است که در نزدیکی روستایی به همین نام، در شمال شرقی شهرستان محلات قرار دارد. این محوطه به دلیل دو ستون سنگی بلند با سرستون‌های الهام‌گرفته از معماری ایونیک، شهرت ویژه‌ای در میان آثار باستانی ایران دارد؛ ستون‌هایی که سال‌ها باعث شده بود محوطه خورهه به عنوان بقایای یک معبد یا آتشکده سلوکی معرفی شود.
گورستان و زیارتگاه خالد نبی یکی از متفاوت‌ترین مجموعه‌های تاریخی، مذهبی و فرهنگی شمال ایران است که در ارتفاعات گوگجه‌داغ، در بخش مراوه‌تپه استان گلستان قرار دارد. این مجموعه در میان تپه‌ماهوره‌های سبز و چشم‌اندازهای گسترده ترکمن‌صحرا جای گرفته و به دلیل وجود صدها سنگ‌مزار ایستاده با شکل‌های غیرمعمول، یکی از شناخته‌شده‌ترین محوطه‌های تاریخی استان گلستان به شمار می‌رود.
تورنگ تپه یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی شمال ایران است که در نزدیکی روستای تورنگ تپه، در شمال شرقی گرگان و در دشت گرگان قرار دارد. این محوطه باستانی در منطقه‌ای قرار گرفته که از یک سو به دامنه‌های البرز و از سوی دیگر به دشت‌های گسترده جنوب شرقی دریای خزر و مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی نزدیک است.
تنگ سولک یا سروک یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی شهرستان بهمئی در استان کهگیلویه و بویراحمد است که در میان کوهپایه‌های زاگرس و در نزدیکی شهر لیکک قرار دارد. این محوطه باستانی به دلیل وجود مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌ها و کتیبه‌های مربوط به دوره الیمایی و اشکانی، استودان‌ها و بقایای راه سنگفرش باستانی، اهمیت ویژه‌ای در شناخت تاریخ جنوب‌غرب ایران دارد.
سنگ‌نگاره و سنگ‌نوشته آنوبانی‌نی از کهن‌ترین آثار سنگی شناخته‌شده در ایران و یکی از مهم‌ترین یادگارهای قوم لولوبی در زاگرس است. این اثر در نزدیکی شهر سرپل‌ذهاب در استان کرمانشاه قرار دارد و حدود ۲۳۰۰ سال پیش از میلاد، در هزاره سوم پیش از میلاد، بر بدنه کوه تراشیده شده است.
طاق گرا یکی از آثار تاریخی شاخص استان کرمانشاه است که در گردنه پاتاق، بر سر مسیر کرمانشاه به سرپل ذهاب قرار دارد. این سازه سنگی در کنار یک راه باستانی قرار گرفته و به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های زاگرس، از گذشته نقشی مهم در کنترل و نظارت بر مسیرهای ارتباطی غرب ایران داشته است.
ارگ راین یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی استان کرمان در جنوب‌شرقی ایران است که در جنوب‌غربی شهر راین و در دامنه کوه هزار قرار دارد. این ارگ در فاصله تقریبی ۱۱۰ کیلومتری جنوب کرمان و حدود ۱۰۰ کیلومتری شرق ارگ بم قرار گرفته و یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری خشتی ایران به شمار می‌رود.
قلعه بابک یکی از مشهورترین دژهای تاریخی ایران است که بر فراز کوهی در منطقه ارسباران و در نزدیکی شهر کلیبر در استان آذربایجان شرقی قرار دارد. این دژ در ارتفاعی حدود ۲۳۰۰ متر از سطح دریا ساخته شده و موقعیت طبیعی آن، پرتگاه‌های عمیق و مسیر دشوار دسترسی، بخش مهمی از ساختار دفاعی قلعه را تشکیل می‌داده است.