مقدمه
تورنگ تپه یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی شمال ایران است که در نزدیکی روستای تورنگ تپه، در شمال شرقی گرگان و در دشت گرگان قرار دارد. این محوطه باستانی در منطقهای قرار گرفته که از یک سو به دامنههای البرز و از سوی دیگر به دشتهای گسترده جنوب شرقی دریای خزر و مسیرهای ارتباطی آسیای مرکزی نزدیک است.
اهمیت تورنگ تپه تنها به قدمت آن محدود نمیشود. کاوشهای باستانشناختی نشان دادهاند که این محوطه در دورههای بسیار طولانی، از دوران نوسنگی تا دورههای اسلامی و حتی دوره معاصر، بارها مسکون و بازاستفاده شده است. پژوهشهای جدید مأموریت باستانشناسی فرانسه، توالی استقرار تورنگ تپه را در نه دوره اصلی فرهنگی از نوسنگی تا دوره مدرن دستهبندی کردهاند. این توالی نزدیک به هفت هزار سال را دربر میگیرد.
تورنگ تپه از این نظر یکی از مهمترین اسناد باستانشناختی برای شناخت تحول جوامع شمال شرق ایران است؛ زیرا در لایههای آن میتوان تغییرات زندگی انسان از روستاهای پیشاتاریخی، کشاورزی و سفالگری تا ساختارهای پیچیده عصر برنز، استحکامات عصر آهن، دژ هخامنشی، قلعه ساسانی و استقرارهای دوره اسلامی را دنبال کرد.
تورنگ تپه کجاست؟
تورنگ تپه در شمال شرقی شهر گرگان و در نزدیکی روستایی به همین نام قرار دارد. منابع گردشگری فاصله آن را حدود ۲۰ کیلومتر از گرگان و حدود ۶۰ کیلومتر از ساحل دریای خزر گزارش کردهاند.
محوطه در دشت گرگان و در منطقهای قرار گرفته که از نظر تاریخی محل پیوند فلات ایران با آسیای مرکزی بوده است. همین موقعیت جغرافیایی، یکی از عوامل مهم در شکلگیری و تداوم سکونت در این منطقه به شمار میرود.
بر اساس اطلاعات مأموریت باستانشناسی فرانسه، محوطه تورنگ تپه حدود ۳۵ هکتار وسعت دارد و از چند تپه یا «تپه» باستانی تشکیل شده که پیرامون یک فرورفتگی مرکزی قرار گرفتهاند. این فرورفتگی در دورههای مختلف احتمالاً با یک پهنه آبی یا آبگیر فصلی ارتباط داشته است.
تورنگ تپه چند سال قدمت دارد؟
اگر منظور از قدمت تورنگ تپه نخستین شواهد حضور انسان در این محوطه باشد، تاریخ آن بسیار بیشتر از پنج یا شش هزار سال است.
پژوهشهای باستانشناسی جدید نشان میدهد که شواهدی از حضور انسانی در دوره نوسنگی، حدود ۶۲۰۰ پیش از میلاد ، در تورنگ تپه وجود دارد؛ هرچند لایههای نوسنگی به دلیل قرار گرفتن در زیر سطح آب زیرزمینی، به طور کامل کاوش نشدهاند و این دوره بیشتر از طریق سفالهای پراکنده شناسایی شده است.
از این رو، بهتر است تورنگ تپه را محوطهای با سابقه سکونت نزدیک به هشت هزار سال دانست، نه صرفاً محوطهای متعلق به پنج یا شش هزار سال پیش.
در واقع، بخش مهمی از شهرت تورنگ تپه به تداوم بسیار طولانی استقرار در آن مربوط میشود.
تورنگ تپه و ارتباط آن با تپه حصار و تپه سیلک
آثار فرهنگی تورنگ تپه در مطالعات باستانشناسی با محوطههایی مانند تپه حصار دامغان و تپه سیلک کاشان مقایسه شدهاند.
در عصر برنز، شمال شرق ایران و آسیای مرکزی شبکهای گسترده از ارتباطات فرهنگی و تجاری داشتند. یافتههای تورنگ تپه نشان میدهد که ساکنان آن با جوامع مناطق مختلف فلات ایران و آسیای مرکزی در ارتباط بودهاند.
ایرانیکا نیز تورنگ تپه را در کنار تپه حصار از مراکز مهم عصر برنز در جنوب شرقی دریای خزر معرفی میکند و به شباهتهای سفال و آثار فرهنگی این دو محوطه اشاره دارد. همچنین شواهدی از ارتباط این مراکز با شبکه تجارت لاجورد به دست آمده است.
این ارتباطات نشان میدهد که تورنگ تپه در دوران پیشاتاریخ یک سکونتگاه منزوی نبوده، بلکه بخشی از شبکه گسترده تبادل کالا، فناوری و ایده در شرق فلات ایران بوده است.
نخستین کاوشهای تورنگ تپه
تورنگ تپه از سده نوزدهم میلادی مورد توجه باستانشناسان و پژوهشگران قرار گرفت.
کلمنت آگوستوس دو بود ، باستانشناس و جهانگرد روستبار، از نخستین کسانی بود که در دوره قاجار در این محوطه به کاوش پرداخت. در گزارشهای مربوط به کاوشهای اولیه، اشیایی از جنس طلا، نقره، مس و برنز، ظروف، ابزار و سلاح به دست آمد.
این یافتهها توجه پژوهشگران اروپایی را به تورنگ تپه جلب کرد و نشان داد که این تپه با یک سکونتگاه ساده روستایی روبهرو نیست، بلکه آثار فرهنگی و مادی ارزشمندی در لایههای آن نهفته است.
پس از آن، ژاک دو مورگان نیز در سالهای پایانی قرن نوزدهم از منطقه بازدید کرد و در بررسیهای خود اشیای فلزی و تندیسهای کوچک سنگی را ثبت کرد.
البته گزارشهای مربوط به کاوشهای اولیه به دلیل روشهای باستانشناسی آن زمان با استانداردهای امروزی تفاوت زیادی دارند و اطلاعات آنها باید در کنار نتایج کاوشهای علمی بعدی ارزیابی شود.
کاوشهای فردریک ولسین در تورنگ تپه
یکی از مراحل مهم پژوهشهای علمی تورنگ تپه در سال ۱۹۳۱ میلادی، برابر با ۱۳۱۰ خورشیدی ، با کاوشهای هیئت آمریکایی به سرپرستی فردریک ر. ولسین انجام شد.
این کاوشها با همکاری مؤسسات آمریکایی انجام گرفت و چندین لایه فرهنگی در بخشهای مختلف تپه شناسایی شد. گزارشهای حاصل از این پژوهشها اطلاعات ارزشمندی درباره گورستانها، سفالینهها، اشیای برنزی و دیگر آثار به دست دادند.
پس از آن، مطالعه علمی محوطه وارد مرحلهای منظمتر شد و در دهههای بعد، هیئت فرانسوی نقش مهمی در بازسازی توالی فرهنگی تورنگ تپه ایفا کرد.
کاوشهای ژان دشه در تورنگ تپه
مهمترین فصل پژوهشهای مدرن تورنگ تپه با فعالیت ژان دشه (Jean Deshayes) و مأموریت باستانشناسی فرانسه آغاز شد.
این مأموریت از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۷ در قالب مجموعهای از فصلهای کاوش ادامه داشت و پس از آن نیز مطالعه و انتشار نتایج حفاریها دنبال شد.
در این کاوشها سه بخش اصلی یعنی تپه کوچک، تپه جنوبی و تپه بزرگ مورد بررسی قرار گرفتند.
کاوشهای تپه کوچک و تپه جنوبی برای شناخت لایههای نوسنگی، مسسنگی و عصر برنز اهمیت داشتند، در حالی که در تپه بزرگ بقایای استحکامات عصر آهن، دژ هخامنشی، قلعه ساسانی و آثار دوره اسلامی شناسایی شد.
نتیجه این پژوهشها، تدوین یک گاهشماری نهمرحلهای برای تاریخ تورنگ تپه بود.
نه دوره فرهنگی تورنگ تپه
یکی از مهمترین دستاوردهای مأموریت ژان دشه، تقسیم تاریخ استقرار تورنگ تپه به نه دوره اصلی بود.
- دوره اول: نوسنگی
- دوره دوم: مسسنگی
- دوره سوم: عصر برنز
- دوره چهارم: عصر آهن
- دوره پنجم: دوره هخامنشی و اشکانی
- دوره ششم: دوره ساسانی
- دوره هفتم: دوره گذار از ساسانی به اسلامی و سپس دوره عباسی
- دوره هشتم: دوره پیشامغولی و مغولی
- دوره نهم: دورههای متأخر، از سدههای میانه تا قرن نوزدهم میلادی
این گاهشماری نشان میدهد که تورنگ تپه یک محوطه متعلق به یک تمدن یا یک دوره مشخص نیست؛ بلکه تاریخ آن مجموعهای از لایههای متوالی است که هزاران سال از تحول فرهنگی منطقه را در خود حفظ کردهاند.
تورنگ تپه در عصر برنز
یکی از مهمترین دورههای تورنگ تپه، عصر برنز است. در این دوره، در بخشهایی از محوطه سازههای بزرگ خشتی ایجاد شد و شواهدی از استقرار سازمانیافته، تولید سفال، فلزکاری، کشاورزی و ارتباطات گسترده منطقهای به دست آمده است.
ایرانیکا از یک سازه عظیم خشتی ـ تراسی در تورنگ تپه یاد میکند که حدود ۸۰ متر طول داشته و ارتفاع آن به حدود ۱۳٫۵ متر میرسیده است. این سازه متعلق به حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد بوده و از نظر مقیاس با برخی بناهای بزرگ همعصر در بینالنهرین و آسیای مرکزی قابل مقایسه است. این یافته نشان میدهد که تورنگ تپه در عصر برنز، جامعهای با توان سازماندهی و ساختوساز قابل توجه داشته است.
کشاورزی و آبیاری در تورنگ تپه
یکی از نکات مهم درباره تورنگ تپه، شواهد مربوط به اقتصاد کشاورزی و مدیریت آب است. محوطه در دشت گرگان و در منطقهای حاصلخیز قرار داشته و شواهد باستانشناختی نشان میدهد که ساکنان آن از کشاورزی، دامداری و تولید سفال و فلز بهره میبردند.
وجود آبگیر طبیعی یا فصلی در مجاورت مجموعه نیز به جذابیت موقعیت زیستمحیطی آن افزوده است. ساختارهای مرتبط با سکونت و تولید نشان میدهند که تورنگ تپه در دورههای پیشاتاریخی یک مرکز استقرار نسبتاً سازمانیافته بوده است.
سفالهای تورنگ تپه
سفال یکی از مهمترین منابع برای شناخت تاریخ تورنگ تپه است. در لایههای مختلف محوطه، سفالهایی با رنگ، فرم و شیوه تزئین متفاوت پیدا شده که امکان شناسایی دورههای فرهنگی مختلف را فراهم کردهاند. سفالهای دوره مسسنگی و عصر برنز، بهویژه، در تدوین گاهشماری تورنگ تپه نقش مهمی داشتهاند.
مقایسه سفالهای تورنگ تپه با نمونههای تپه حصار، سیلک و دیگر محوطههای فلات ایران و آسیای مرکزی نشان میدهد که جوامع منطقه در طول هزارههای سوم و دوم پیش از میلاد از نظر فناوری و سبکهای هنری با یکدیگر در ارتباط بودهاند.
تندیسهای گلی و آثار هنری
یکی دیگر از یافتههای مشهور تورنگ تپه، تندیسهای کوچک گلی است. این پیکرکها که برخی از آنها شکل انسانی و برخی فرمهای جانوری دارند، اطلاعات ارزشمندی درباره هنر و باورهای جوامع باستانی منطقه فراهم میکنند.
برخی نمونههای کشفشده از تورنگ تپه امروزه در مجموعههای موزهای خارج از ایران نیز نگهداری میشوند. موزه لوور چندین ظرف عصر برنز و اشیایی مانند پیکرکهای انسانوار و جانوروار و ابزارهای سنگی مرتبط با کاوشهای تورنگ تپه را در مجموعه خود دارد. این پراکندگی آثار در موزههای مختلف، بخشی از تاریخ پیچیده کاوشهای باستانشناختی ایران در سدههای نوزدهم و بیستم است.
تورنگ تپه در عصر آهن
پس از پایان دورههای مهم عصر برنز، استقرار در تورنگ تپه متوقف نشد. کاوشهای فرانسوی نشان دادهاند که در بخشهایی از محوطه، استقرارهای عصر آهن به شکل ساختارهای دفاعی و قلعهمانند ایجاد شده بودند. این استقرارها پس از یک دوره وقفه نسبت به ساختمانهای عصر برنز شکل گرفتند و نشاندهنده اهمیت دوباره موقعیت تورنگ تپه در هزاره نخست پیش از میلاد هستند. در تقسیمبندی ژان دشه، دوره چهارم به عصر آهن اختصاص دارد و دوره پنجم نیز شامل دوره هخامنشی و سپس اشکانی است.
دژ هخامنشی تورنگ تپه
در جریان کاوشهای تپه بزرگ، بقایای یک استحکامات متعلق به دوره هخامنشی شناسایی شد. این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد تورنگ تپه در دوره هخامنشی نیز موقعیت راهبردی خود را حفظ کرده بود.
در این دوره، شمال شرق ایران و دشت گرگان یکی از مناطق مهم ارتباطی میان فلات ایران و آسیای مرکزی بود و ایجاد استحکامات در نقاط مرتفع میتوانست نقش مهمی در کنترل مسیرها و سکونتگاهها داشته باشد.
تورنگ تپه در دوره اشکانی
پس از دوره هخامنشی، شواهد مربوط به دوره اشکانی نیز در محوطه وجود دارد. در تقسیمبندی باستانشناسی تورنگ تپه، بخشهایی از دوره پنجم به دوره اشکانی اختصاص یافته است. این توالی نشان میدهد که پس از تغییرات سیاسی ایران در دوره هلنیستی، محوطه دوباره در ساختار سیاسی و اقتصادی دوره اشکانی ادغام شده است. اگرچه اطلاعات معماری دوره اشکانی در مقایسه با سازههای عصر برنز و دژ ساسانی محدودتر است، وجود سفال و بقایای استقراری این دوره نشاندهنده تداوم اهمیت منطقه است.
دژ ساسانی تورنگ تپه
یکی از مهمترین یافتههای تورنگ تپه، قلعه یا دژ خشتی دوره ساسانی در بالای تپه بزرگ است. این قلعه در دوره ساسانی ساخته شده و یکی از شاخصترین بقایای تاریخی محوطه محسوب میشود. پژوهشهای مأموریت فرانسوی آن را در دوره ششم گاهشماری تورنگ تپه قرار میدهند.
ساخت دژ ساسانی در تورنگ تپه را باید در ارتباط با اهمیت نظامی و راهبردی دشت گرگان بررسی کرد. این منطقه در دوره ساسانی یکی از مناطق مرزی مهم ایران در برابر تهدیدهای شمال شرقی بود. در بررسیهای باستانشناسی، قلعه ساسانی ساختاری با ابعادی حدود ۶۰ در ۴۰ متر و برجهای نیمهبیضی داشته است. ارتفاع بخشهایی از دیوارهای باقیمانده به حدود ۴ تا ۵ متر میرسد.
تورنگ تپه و دیوار گرگان
قرار گرفتن تورنگ تپه در منطقه دشت گرگان، ارتباط آن را با ساختار دفاعی مشهور دوره ساسانی یعنی دیوار بزرگ گرگان بسیار مهم میکند. تورنگ تپه در جنوب دیوار گرگان قرار دارد و به عنوان یکی از استحکامات مهم منطقهای در شبکه دفاعی ساسانیان شناخته میشود. پژوهشهای جدید نیز توالی ساسانی تورنگ تپه را یکی از مهمترین منابع برای مطالعه چشمانداز دفاعی دشت گرگان میدانند.
با این حال، بهتر است با احتیاط از عبارت «بخشی از خود دیوار گرگان» برای بقایای تورنگ تپه استفاده شود. آنچه شواهد باستانشناختی تأیید میکند، وجود یک دژ ساسانی در ارتباط با ساختار دفاعی منطقه و در جنوب دیوار گرگان است؛ نه اینکه خود قلعه تورنگ تپه الزاماً بخشی از خط دیوار بوده باشد.
آتشکده یا چهارتاقی تورنگ تپه
یکی از یافتههای جالب در بالای تپه بزرگ، بقایای یک چهارتاقی یا نیایشگاه آتش است که پس از دوره ساسانی و در دوره گذار به اسلام ساخته یا مورد استفاده قرار گرفته است.
بر اساس نتایج کاوشهای فرانسوی، این بنا به دوره هفتم و حدود سده هفتم میلادی تعلق دارد و پس از رها شدن قلعه ساسانی، بخشی از محوطه دوباره برای فعالیتهای مذهبی استفاده شده است. این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد که محوطه پس از پایان حکومت ساسانی نیز به سرعت متروک نشده و کاربریهای جدیدی در آن شکل گرفته است.
تورنگ تپه در دوره اسلامی
استقرار در تورنگ تپه پس از ورود اسلام به ایران نیز ادامه پیدا کرد. کاوشها شواهدی از دوره عباسی، دورههای پیشامغولی و مغولی و سپس دورههای متأخرتر را نشان دادهاند. دوره هشتم در گاهشماری ژان دشه به اواخر سده دوازدهم و آغاز سده سیزدهم تا سده چهاردهم میلادی مربوط است. دوره نهم نیز از سدههای یازدهم تا نوزدهم میلادی ادامه دارد.
در نتیجه، تورنگ تپه را نمیتوان محوطهای دانست که در یک دوره مشخص شکوفا و سپس برای همیشه متروک شده باشد؛ بلکه شواهد نشان میدهد که این نقطه بارها در دورههای مختلف دوباره مورد استفاده قرار گرفته است.
چرا تورنگ تپه اهمیت باستانشناختی دارد؟
اهمیت اصلی تورنگ تپه در توالی طولانی و تقریباً پیوسته استقرار آن است.
کمتر محوطهای در ایران وجود دارد که بتوان در یک مکان، از شواهد نوسنگی و مسسنگی تا عصر برنز، عصر آهن، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دورههای اسلامی را در کنار یکدیگر مطالعه کرد.
از طرف دیگر، موقعیت جغرافیایی تورنگ تپه امکان بررسی روابط فرهنگی میان فلات ایران، آسیای مرکزی، دشت گرگان و مناطق پیرامون دریای خزر را فراهم میکند. به همین دلیل، پژوهشگران تورنگ تپه را یکی از محوطههای کلیدی برای مطالعه تحول جوامع شمال شرق ایران میدانند.
وضعیت ثبتی تورنگ تپه
تورنگ تپه در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. این محوطه در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ثبت ۶۶ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.
از نظر میراث جهانی، تورنگ تپه در حال حاضر در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده است و در منابع رسمی یونسکو نیز پرونده مستقلی از آن در فهرست میراث جهانی یا فهرست موقت مشاهده نمیشود.
بنابراین وضعیت ثبتی تورنگ تپه چنین است:
نوع ثبت | وضعیت |
|---|---|
فهرست آثار ملی ایران | ثبتشده |
شماره ثبت ملی | ۶۶ |
تاریخ ثبت ملی | ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی |
میراث جهانی یونسکو | ثبت نشده |
فهرست موقت یونسکو | پرونده مستقل ندارد |
تورنگ تپه و موزههای جهان
بخشی از یافتههای تورنگ تپه در جریان کاوشهای تاریخی از ایران خارج شد و امروزه در مجموعههای موزهای خارج از کشور نگهداری میشود.
موزه لوور در پاریس شماری از آثار مربوط به تورنگ تپه، از جمله ظروف عصر برنز، پیکرکهای انسانوار و جانوروار، ابزارهای سنگی و اشیای تزئینی را در مجموعه خود دارد.
این آثار برای پژوهش درباره تاریخ تورنگ تپه اهمیت زیادی دارند؛ زیرا بخشی از آنها در زمان کاوشهای باستانشناختی سده بیستم از محوطه خارج شدهاند و امروز در مجموعههای موزهای نگهداری میشوند.
بهترین زمان بازدید از تورنگ تپه
بهترین زمان برای سفر به تورنگ تپه و منطقه گرگان معمولاً بهار و پاییز است. در بهار، دشت گرگان سرسبز میشود و شرایط آبوهوایی برای بازدید از محوطههای روباز مناسبتر است. تابستان در منطقه میتواند گرم و مرطوب باشد، در حالی که پاییز هوای ملایمتری دارد. زمستان نیز به دلیل بارندگی و شرایط زمین ممکن است برای بازدید از محوطههای باستانشناختی روباز مناسب نباشد.
راه دسترسی به تورنگ تپه
برای رسیدن به تورنگ تپه باید ابتدا به گرگان رفت و سپس در مسیر جاده گرگان به مشهد، وارد مسیر روستای تورنگ تپه شد. محوطه در نزدیکی روستا قرار گرفته است. به دلیل قرار گرفتن محوطه در منطقهای روستایی، استفاده از خودروی شخصی یا تاکسی دربست گزینه مناسبتری برای بازدید است.
پیش از سفر بهتر است وضعیت امکان ورود به محوطه و شرایط بازدید را از اداره میراث فرهنگی استان گلستان بررسی کنید؛ زیرا یک محوطه باستانشناختی فعال ممکن است در برخی دورهها به دلیل عملیات پژوهشی یا حفاظتی محدودیت دسترسی داشته باشد.
مدت زمان پیشنهادی برای بازدید
برای بازدید از محدوده قابل مشاهده تورنگ تپه حدود یک تا دو ساعت زمان در نظر بگیرید. اگر هدف شما مطالعه معماری، آشنایی با تاریخچه کاوشها و مشاهده دقیق بقایای تپه بزرگ و استحکامات ساسانی باشد، زمان بیشتری لازم است. تورنگ تپه را بهتر است در کنار دیگر جاذبههای تاریخی و طبیعی گرگان قرار دهید و برای آن یک برنامه نیمروزه یا یکروزه در نظر بگیرید.
نکات مهم برای بازدید از تورنگ تپه
تورنگ تپه یک محوطه باستانشناختی حساس است و نباید با یک جاذبه گردشگری معمولی که امکان جابهجایی آزادانه در تمام قسمتهای آن وجود دارد، اشتباه گرفته شود.
از کندوکاو در خاک، برداشتن سفال یا سنگ، جابهجایی اشیای سطحی و بالا رفتن از بقایای معماری باید خودداری کرد.
همچنین بسیاری از اطلاعاتی که درباره تورنگ تپه در منابع عمومی منتشر شدهاند، مربوط به پژوهشهای قدیمی هستند. بنابراین در شناخت تاریخ محوطه بهتر است به نتایج مأموریتهای باستانشناسی جدیدتر و منابع تخصصی مراجعه شود.
توصیه سفرهای ناز
تورنگ تپه برای کسانی که صرفاً به دنبال یک بنای سالم و قابل بازدید هستند، شاید مقصدی معمولی به نظر برسد؛ اما برای علاقهمندان به ایرانشناسی، باستانشناسی و تاریخ تمدن ایران ، ارزش آن بسیار بیشتر است.
پیشنهاد سفرهای ناز این است که تورنگ تپه را در کنار دیوار بزرگ گرگان، شهر تاریخی جرجان و دیگر آثار تاریخی منطقه گرگان قرار دهید. این مسیر کمک میکند تحول تاریخی منطقه را از دوران پیشاتاریخ تا دوره ساسانی و سپس دوره اسلامی بهتر درک کنید.
همچنین هنگام بازدید، دو نکته را به خاطر داشته باشید: نخست اینکه تورنگ تپه فقط یک «تپه پنجهزارساله» نیست، بلکه محوطهای با سابقه استقرار چند هزار ساله از نوسنگی تا دوره مدرن است؛ دوم اینکه بقایای دژ ساسانی، چهارتاقی و سازههای عصر برنز تنها بخش کوچکی از تاریخ پیچیده این محوطه را نشان میدهند. تورنگ تپه در واقع یک کتاب تاریخی لایهلایه است که هر طبقه آن بخشی از تاریخ شمال شرق ایران را روایت میکند.
پرسشهای متداول درباره تورنگ تپه
تورنگ تپه کجاست؟
تورنگ تپه در شمال شرقی شهر گرگان، در نزدیکی روستای تورنگ تپه در استان گلستان قرار دارد. فاصله آن از گرگان حدود ۲۰ کیلومتر گزارش شده است.
قدمت تورنگ تپه چقدر است؟
شواهد حضور انسان در تورنگ تپه به دوره نوسنگی و حدود ۶۲۰۰ پیش از میلاد میرسد؛ بنابراین سابقه استقرار در آن حدود هشت هزار سال است.
تورنگ تپه مربوط به کدام تمدن است؟
تورنگ تپه متعلق به یک تمدن یا دوره واحد نیست. این محوطه از نوسنگی و مسسنگی تا عصر برنز، عصر آهن، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و دورههای اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است.
آیا در تورنگ تپه دژ ساسانی وجود دارد؟
بله. در بالای تپه بزرگ بقایای یک دژ ساسانی شناسایی شده که یکی از مهمترین یافتههای تاریخی محوطه است.
آیا تورنگ تپه بخشی از دیوار گرگان است؟
تورنگ تپه در ارتباط با شبکه دفاعی ساسانی دشت گرگان و در جنوب دیوار بزرگ گرگان قرار دارد؛ اما بهتر است خود دژ تورنگ تپه را به طور قطعی بخشی از خط دیوار ندانیم.
تورنگ تپه چند دوره فرهنگی دارد؟
ژان دشه و تیم فرانسوی پس از سالها کاوش، تاریخ استقرار تورنگ تپه را در نه دوره اصلی از نوسنگی تا دوره مدرن دستهبندی کردند.
آیا تورنگ تپه در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است؟
بله. تورنگ تپه در ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۶۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
آیا تورنگ تپه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
خیر. تورنگ تپه در حال حاضر در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشده و پرونده مستقلی نیز در فهرست موقت یونسکو ندارد.
منابع و مراجع
منابع فارسی
وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ؛ اطلاعات مربوط به آثار تاریخی و باستانشناختی استان گلستان.
ویزیت ایران ، معرفی تورنگ تپه و اطلاعات مربوط به موقعیت و تاریخچه محوطه.
منابع رسمی و بینالمللی
وزارت فرهنگ فرانسه، پایگاه باستانشناسی ؛ پرونده علمی Tureng Tépé و نتایج مأموریت باستانشناسی فرانسه.
Maison des Sciences de l'Homme Mondes / CNRS ؛ آرشیو علمی مأموریت باستانشناسی فرانسه در تورنگ تپه و توالی نهگانه دورههای فرهنگی محوطه.
منابع انگلیسی
Encyclopaedia Iranica ، مدخل Bronze Age ؛ اطلاعات مربوط به جایگاه تورنگ تپه در عصر برنز، سازه بزرگ خشتی و ارتباط آن با تپه حصار.
Rémy Boucharlat & Olivier Lecomte ، Fouilles de Tureng Tepe I: Les périodes sassanides et islamiques ؛ پژوهش تخصصی درباره دژ ساسانی، چهارتاقی و دورههای اسلامی تورنگ تپه.
Archéologies et Sciences de l'Antiquité (ArScAn) ، پروژه «Tureng Tepe: des origines à l'âge du Fer»؛ پژوهش درباره تاریخ اولیه و عصر آهن تورنگ تپه.
موقعیت روی نقشه
نام مکان: محوطه باستانی تورنگ تپه
استان: گلستان
شهر: گرگان
موقعیت: شمال شرقی گرگان، در نزدیکی روستای تورنگ تپه
دوره تاریخی: از نوسنگی تا دوره مدرن؛ شامل دورههای مسسنگی، عصر برنز، عصر آهن، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و اسلامی
ثبت ملی: بله
شماره ثبت ملی: ۶۶
تاریخ ثبت ملی: ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی
ثبت جهانی یونسکو: خیر
← موقعیت تورنگ تپه روی نقشه:
دیدگاه خود را بنویسید