جاذبه‌های تاریخی ایران
مسجد استاد و شاگرد از بناهای تاریخی شهر تبریز است که پیشینه آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد و در شمار آثار ارزشمند معماری تاریخی این شهر قرار دارد. این مسجد در گذشته بخشی از مجموعه‌ای بزرگ شامل مسجد، مدرسه و خانقاه بوده که در میدان کهن تبریز شکل گرفته بود. اهمیت بنا تنها به معماری آن محدود نمی‌شود، بلکه تاریخ ساخت، کتیبه‌های تاریخی و پیوند آن با یکی از خاندان‌های قدرتمند دوره ایلخانی، جایگاه ویژه‌ای به آن بخشیده است.
برج خلعت‌پوشان یکی از بناهای تاریخی تبریز است که در حدود پنج کیلومتری شرق شهر، در محدوده روستای کرکج و در مسیر تبریز به باسمنج قرار دارد. این برج آجری در نزدیکی رودخانه مهرانه‌رود یا میدان‌چای ساخته شده و امروزه محوطه پیرامون آن با اراضی دانشگاه تبریز و دانشکده کشاورزی ارتباط دارد. قرارگیری برج در فضای باز و نسبتاً سرسبز این محدوده، آن را از بسیاری از بناهای تاریخی واقع در بافت متراکم مرکز تبریز متمایز کرده است.
خانه حیدرزاده یکی از خانه‌های تاریخی و ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه و در جنوب ساختمان شهرداری تبریز قرار دارد. این خانه در یکی از مهم‌ترین محدوده‌های تاریخی شهر واقع شده و به دلیل نزدیکی به مجموعه شهرداری، خانه‌های تاریخی و دیگر بناهای ارزشمند مرکز تبریز، می‌تواند بخشی از یک مسیر پیاده‌گردی تاریخی در شهر باشد. جایگاه خانه در بافت تاریخی مقصودیه باعث شده معماری آن در کنار دیگر خانه‌های قاجاری منطقه، تصویری روشن از شیوه زندگی خانواده‌های متمول تبریز در دوره قاجار ارائه دهد.
خانه بهنام یکی از خانه‌های تاریخی ارزشمند تبریز است که در محله تاریخی مقصودیه قرار دارد و از نمونه‌های شاخص معماری خانه‌های سنتی این شهر به شمار می‌رود. این بنا که با نام‌های «خانه گنجه‌ای» و «خانه قدکی» نیز در برخی منابع معرفی شده، در اواخر دوره زندیه و سال‌های آغازین دوره قاجار شکل گرفته و در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار مورد نوسازی و تزئین قرار گرفته است.
گورستان شادآباد مشایخ یکی از محوطه‌های تاریخی کمترشناخته‌شده در پیرامون تبریز است که در نزدیکی روستای شادآباد، در محدوده باسمنج قرار دارد. این گورستان با مجموعه‌ای از سنگ‌قبرها و مقابر سنگی تاریخی، تصویری متفاوت از شیوه‌های تدفین و هنر سنگ‌تراشی در سده‌های میانه اسلامی ارائه می‌کند و در برخی منابع با نام «پینه‌شلوار» نیز شناخته می‌شود.
بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی و عرفانی شهر اهر در استان آذربایجان شرقی است. این مجموعه تاریخی در خیابان شیخ شهاب و در محدوده پارک شیخ شهاب‌الدین قرار دارد و آرامگاه، خانقاه، مسجد، ایوان و مناره‌ها را در کنار یکدیگر جای داده است. مجموعه‌ای که امروز می‌بینیم حاصل دگرگونی‌ها و مرمت‌های چند دوره تاریخی است و به همین دلیل، تنها یک آرامگاه ساده نیست.
روستای کردشت از توابع شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی و در حاشیه رود ارس قرار دارد. این روستا به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود در نزدیکی مرز ایران و جمهوری آذربایجان، در دوره‌های مختلف تاریخی اهمیت نظامی و سیاسی داشته است. قرارگیری کردشت در مسیر ارتباطی منطقه و نزدیکی آن به رود ارس باعث شد این نقطه در جریان جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار نیز نقش مهمی پیدا کند.
کاروانسرای یام که با نام‌های کاروانسرای پیام و کاروانسرای شاه‌عباسی یام نیز شناخته می‌شود، یکی از بناهای تاریخی ارزشمند شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی است. این بنا در دامنه‌های کوه‌های میشو و در مسیر تاریخی ارتباطی تبریز و مرند قرار گرفته و موقعیت آن باعث شده است که در گذشته علاوه بر نقش اقامتی و تجاری، با شبکه ارتباطی و چاپاری منطقه نیز پیوند داشته باشد.
گنبد غفاریه یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر مراغه و از یادگارهای ارزشمند معماری دوره ایلخانی است که در شمال‌غربی شهر، در مجاورت رودخانه صوفی‌چای قرار دارد. این بنای آجری در میان مجموعه آرامگاه‌های تاریخی مراغه جای می‌گیرد و از نظر فرم کلی، سازمان فضایی و شیوه تزئینات، ارتباط نزدیکی با دیگر بناهای آرامگاهی این شهر، به‌ویژه گنبد سرخ، دارد.
در جنوب شهر مراغه و در نزدیکی روستای ورجوی، مجموعه‌ای تاریخی در دل زمین قرار گرفته که به دلیل معماری صخره‌ای، فضای زیرزمینی و کارکردهای آیینی گوناگون، یکی از متفاوت‌ترین جاذبه‌های تاریخی آذربایجان شرقی به شمار می‌رود. این مجموعه با نام معبد مهر ورجوی، نیایشگاه مهری ورجوی و امامزاده معصوم مراغه شناخته می‌شود و در کنار معبد، گورستان تاریخی، فضاهای صخره‌ای و چله‌خانه نیز در محوطه آن قرار دارد.
با انتخاب آذربایجان به عنوان پایتخت حکومت ایلخانی در دوره آباقا و پس از آن در دوره غازان‌خان، ساخت بناهای تازه برای گسترش و تقویت پایتخت جدید امپراتوری ضروری شد. در این میان، منطقه «شام» در غرب تبریز مورد توجه غازان‌خان قرار گرفت و به تدریج شهری بزرگ با نام غازانیه در این محدوده شکل گرفت؛ شهری که در دوره ایلخانی به یکی از مراکز مهم اداری، تجاری، علمی و فرهنگی ایران تبدیل شد.
تپه های باستانی با تپه های معمولی تفاوت بسیار دارند. لایههای مختلف باستانی در درازنای تاریخ بر روی یکدیگر ساخته شده و در طول سالیان بعد جایشان را به تمدن بعدی میدهند. تپه حسنلو نیز یکی از تپههای باستانی ایران است که آثار منحصربهفرد تاریخی مانند جام زرین حسنلو را در دل خود جای داده است. حسنلو بقایای باستانی تمدنی کهن، بر روی تپه‌ای با قطر متوسط 265 متر است که در ارتفاع ۲۰ متری قرار دارد.
قلعه ضحاک در استان آذربایجان شرقی، در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان هشترود و در بخش مرکزی، دهستان علی‌آباد قرار دارد. این دژ در حدود ۵ کیلومتری جنوب روستای عربلو و در محدوده کوهستانی سرمه‌لو قرار گرفته و موقعیت آن در میان ارتفاعات و دره‌های عمیق، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دفاعی آن بوده است. در منابع مختلف از این مجموعه با نام‌هایی مانند دژ اژدهاک، نارین قالا، قیز قلعه‌سی، داش قلعه‌سی، باروآس و رویی‌دژ نیز یاد شده است.
پل سردار یکی از سه پل روی رودخانه زنجان‌رود است که در پیرامون شهر زنجان و بر سر راه به تکاب و تخت سلیمان قرار دارد. این یادگار دوره قاجار که نامش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، در گویش بومی با نام «قلتوق» شناخته می‌شود. قلتوق نام روستایی در بخش مرکزی زنجان است که دژی قاجاری نیز دارد.
با ورود به شهر کرج از سمت خاوری، پلی تاریخی به چشم میآید که به نام های «پل دختر»، «پل سلیمانیه»، «پل شاه عباسی» و «پل خاتون» شناخته می‌شود. ساخت پل دختر کرج به دوران سلجوقیان می رسد. این پل که در کنار ساختمان «صمصام» جای دارد یادگاری برجای مانده از سده های پنجم و ششم، بر سر راه ری به قزوین است.
کوشک اردشیر یکی از بناهای تاریخی ارزشمند استان بوشهر است که در دشت «پشت‌پر» یا «بزپر»، در نزدیکی روستایی با همین نام در بخش ارم شهرستان دشتستان قرار دارد. این یادگار باستانی به دوره آغازین شاهنشاهی ساسانی و اردشیر بابکان، بنیان‌گذار این دودمان، منسوب شده است. موقعیت کوشک در یک چشم‌انداز کوهستانی و در نزدیکی گور دختر، مجموعه‌ای از آثار باستانی را در این بخش از دشتستان شکل داده که برای شناخت پیشینه تاریخی منطقه اهمیت زیادی دارد.
عمارت ملک مرتفع ترین بنای قاجاری در جنوب ایران است که با هزینه و دستور «محمد مهدی ملک التجار سوم» و به دست فرانسویها ساخته شده است. خاندان ملک التجار یک خاندان کازرونی بودند که در آغاز پادشاهی قاجار پا به بوشهر گذاشتند. فرزندان این خاندان چنان در بوشهر جا افتادند که از نام خانوادگی آنها پسوند «کازرونی» را برداشته و پسوند «بوشهری» جایگزین شد.
با نزدیک شدن به دخمه فخریگاه، تابلوی راهنمایی باعث شگفتی گردشگران می‌شود. «قدمت: هزاره اول پیش از میلاد» و پس از آن، دخمهای در دل کوه خودنمایی میکنند که دو ستون سنگی، دهانه آن را از پس سالیان دور و دراز استوار کرده‌اند. به جز حفرهای که به چشم میآید، راه ورودی دیگری به داخل دخمه وجود ندارد و باید از کوه بالا رفت تا به دهانه آن رسید.
بازار سرپوشیده شاهرود یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی مرکز شهر شاهرود در استان سمنان است که شکل‌گیری آن به دوره قاجار بازمی‌گردد. این مجموعه با راسته‌های تجاری، چهارسوق، سه‌سوق، حجره‌ها و بناهای وابسته، تصویری از ساختار اقتصادی و اجتماعی شاهرود در دوره‌ای را نشان می‌دهد که شهر به یکی از مراکز مهم بازرگانی منطقه تبدیل شده بود. بازار شاهرود در سال ۱۳۷۸ با شماره ۲۲۸۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
باغ شوکت‌آباد یک نمونه از باغ‌های ایرانی است که در اطراف بیرجند، مرکز استان خراسان جنوبی و توسط اسماعیل‌خان شوکت الملک از خاندان علم احداث شده است. باغ ایرانی یکی از شاخصههای شهرهای کویری ایران است. جنگلی در میانه بیابان، و این همان چیزی است که شکوه علوم و فناوریهای تاریخ ایران را در کنار هنری چشمنواز به تصویر میکشد.
بازار تاریخی اردبیل در مرکز شهر اردبیل قرار دارد و یکی از مهم‌ترین بازمانده‌های بافت تاریخی و بازارمحور این شهر به شمار می‌رود. پیشینه بازار به دوره‌های میانه اسلامی و سده ششم هجری نسبت داده شده است، هرچند بخش قابل توجهی از کالبد موجود آن حاصل بازسازی‌ها و دگرگونی‌هایی است که در دوره‌های صفوی، زندیه و پس از آن انجام گرفته است.
عالی‌قاپو یکی از چهار بنای اصلی میدان نقش جهان اصفهان است که هر یک در چهار ضلع این میدان قرار دارند. بنایی که با سه سازه دیگر متفاوت است. عالی‌قاپو نه مسجد است و نه سردر بازار بلکه ایوانی بزرگ و ستون‌دار است که شاه صفوی از روی آن به تماشای بازی چوگان در میدان نقش جهان می‌نشست.
تکیه معاون‌الملک یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر کرمانشاه و از برجسته‌ترین یادگارهای معماری دوره قاجار در غرب ایران است. شهرت این مجموعه بیش از هر چیز به کاشی‌کاری‌های گسترده و کم‌نظیر آن بازمی‌گردد؛ کاشی‌هایی که با رنگ‌های متنوع و تکنیک‌های برجسته و نیمه‌برجسته، روایت‌هایی از تاریخ ایران، حوادث مذهبی و شخصیت‌های تاریخی را روی دیوارهای بنا به نمایش گذاشته‌اند.
تپه باستانی «قلی‌درویش» در جنوب شرقی شهر قم و در نزدیکی جمکران قرار دارد. قلی‌درویش از اندک شمار بخش‌های کاوش‌شده پیرامون کویر مرکزی ایران است و تنها تپه سیلک در حوالی کاشان و تپه چشمه علی ری پیش از این تپه کاوش شده بودند.
قلعه قمچقای، که با نام دژ قمچقای و در برخی روایت‌های محلی با نام قلعه آیتوس نیز شناخته می‌شود، یکی از شگفت‌انگیزترین دژهای تاریخی استان کردستان است. این قلعه در منطقه کرانی شهرستان بیجار، بر فراز صخره‌ای مرتفع و مشرف به دره‌های عمیق ساخته شده و موقعیت طبیعی آن چنان است که در بخش زیادی از پیرامون، خود صخره و پرتگاه نقش دیوار دفاعی را ایفا می‌کند.
قلعه دزک که با نام کاخ قلعه دزک و قلعه امیرمفخم بختیاری نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهرستان کیار در استان چهارمحال و بختیاری است. این بنا در جنوب‌شرقی روستای دزک قرار دارد و در دوره قاجار به دستور لطفعلی‌خان امیرمفخم بختیاری ساخته شد. معماری قلعه ترکیبی از الگوهای معماری ایرانی و تأثیرات معماری کاخ‌ها و کوشک‌های اروپایی سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی است.
قلعه بهستان یکی از متفاوت‌ترین دژهای تاریخی استان زنجان است که در نزدیکی روستای بهستان و در کنار رودخانه قزل‌اوزن قرار دارد. این قلعه بخشی از پیکره سنگی کوه را در خود جای داده و بسیاری از فضاهای آن با تراشیدن صخره و ایجاد اتاق، دالان و پلکان شکل گرفته‌اند. همین ویژگی باعث شده است قلعه بهستان در میان نمونه‌های شاخص معماری دست‌کند ایران قرار گیرد.
قلعه بمپور ایرانشهر یکی از مهم‌ترین قلعهها در سراسر پهنه سرزمین بلوچستان به شمار می‌رود که بر فراز تپه‌ای دست‌ساز بنا شده است. این قلعه که در زمان ساخت، مجموعه‌ای نظامی به شمار میرفته، به لحاظ موقعیت استراتژیک توانایی دفاع در مقابل هجوم قشون نظامی را داشته است.
مسجد جامع تیس یا مسجد طوبی در روستای تاریخی تیس، در حدود ۵ کیلومتری شمال‌غربی چابهار و در محدوده منطقه آزاد چابهار قرار دارد. این مسجد یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی روستای تیس است و به دلیل معماری متفاوت، رنگ‌های زنده و مناره تک، در میان جاذبه‌های فرهنگی سواحل مکران جایگاه ویژه‌ای دارد.
مسجد جامع فرومد در روستای تاریخی فرومد از توابع شهرستان میامی در استان سمنان قرار دارد و در مسیر جاده شاهرود به مشهد واقع شده است. فرومد در شمال‌شرق شاهرود و در حاشیه مسیر تاریخی ارتباطی خراسان قرار گرفته و به دلیل برخورداری از مجموعه‌ای از آثار تاریخی، یکی از روستاهای مهم فرهنگی شرق استان سمنان به شمار می‌رود. مسجد جامع در میان بافت تاریخی روستا قرار گرفته و در کنار آرامگاه ابن یمین فرومدی، شاعر نامدار سده هشتم هجری، از مهم‌ترین آثار تاریخی فرومد است.
خانه تدین در کوی عباسیّه و در محدوده محله بزرگ ناسار، یکی از بخش‌های تاریخی شهر سمنان، قرار دارد. این خانه تاریخی در مجاورت راسته شمالی ـ جنوبی بازار سمنان ساخته شده و موقعیت آن در میان بافت قدیمی شهر، ارتباط نزدیکی میان خانه، بازار و فعالیت‌های بازرگانی دوره قاجار ایجاد کرده است.
خانه ملاصدرا در شهر کهک، در جنوب شهر قم و در محدوده محله تاریخی «چال حمام» قرار دارد. کهک در منطقه‌ای کوهستانی و خوش‌آب‌وهوا واقع شده و باغ‌ها، چشمه‌ها و روستاهای تاریخی پیرامون آن، این منطقه را به یکی از مقصدهای گردشگری فرهنگی و طبیعی استان قم تبدیل کرده‌اند.
در اواخر دوران صفویه و در زمان پادشاهی شاه عباس دوم (حدود ۲۵۰ سال پیش)، گروهی از ارامنه که از سوی امپراتوری عثمانی آواره شده بودند، به ایران مهاجرت کردند و برخی از آنان در شهر سنندج ساکن شدند. با استقبال از این جامعه، کلیسای سنندج به عنوان تنها کلیسای استان کردستان بنا شد. هویت معمار این بنا، همچون رازی در تاریخ پنهان مانده است. این کلیسا در محله تاریخی و مسیحی‌نشین «آغه‌زمان»، واقع در غرب خیابان نمکی سنندج قرار دارد.
کاخ ساسانی سروستان، یکی از برجسته‌ترین آثار به‌جای‌مانده از دوران شکوهمند ساسانی، به‌عنوان بخشی از «محور ساسانی فارس» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این محور شامل مجموعه‌ای از سایت‌های تاریخی در استان فارس است که اهمیت سیاسی، مذهبی و هنری این امپراتوری بزرگ ایرانی را نمایان می‌سازد.
کاخ مروارید که با نام کاخ شمس نیز شناخته می‌شود، یکی از متفاوت‌ترین بناهای معماری معاصر ایران است که در منطقه مهرشهر کرج ساخته شده است. این بنا برای شمس پهلوی، خواهر محمدرضا پهلوی، طراحی شد و در نیمه دوم دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به یکی از نمونه‌های شاخص معماری مدرن و ارگانیک ایران تبدیل شد.
حمام ظهیرالاسلام که با نام حمام آقانقی نیز شناخته می‌شود، یکی از حمام‌های تاریخی شهر اردبیل است که بنای اولیه آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد. این حمام در طول چند سده دستخوش تغییر و توسعه شد و در دوره قاجار به وسیله آقانقی مؤتمن‌الرعایا خریداری و مرمت شد؛ از همین رو امروزه با هر دو نام ظهیرالاسلام و آقانقی شناخته می‌شود.