در مسیر جاده اصلی ارتباطی گیلان به تهران، در نزدیکی شهر رشت و منطقه سراوان، کاروانسرای قدیمی و باشکوهی به نام کاروانسرای سراوان خودنمایی می‌کند. قدمت این بنا به دوره قاجار می‌رسد و با توجه به موقعیت مکانی آن، در گذشته به عنوان کاروانسرای بین شهری بر روی محور دسترسی رشت به قزوین و تهران مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

تیمچه صرافیان آباده، بازمانده‌ای از دوران قاجار، در بافت قدیم شهر آباده (بازار کهنه) واقع شده است. این بنا که حدود 120 سال پیش توسط استاد رضا یزدی ساخته شده، در دو طبقه و با 36 حجره، محلی برای داد و ستد و تجارت بوده است. درب ورودی تیمچه از جنس چوب است که با ظرافت منبت‌کاری شده و دو کوبه دارد. کوبه سمت چپ مخصوص آقایان و کوبه سمت راست مخصوص خانم‌ها بوده است. سر درورودی بنا به صورت نیم دایره با اشکال شیر و گل و بوته گچکاری شده است.

پل خشتی نیاکو در استان مازندران، شهرستان سوادکوه، بخش مرکزی، دهستان راستوپی، روستای نیاکو واقع شده است. قدمت این پل به دوره صفوی (حدود 400 سال پیش) می‌رسد. پل خشتی نیاکو از نوع پل‌های آجری با طاق جناقی است. این پل دارای یک دهانه بزرگ و دو دهانه کوچک است. طول پل حدود 20 متر و عرض آن حدود 5 متر است.

خانه قدیری رشت در محله‌ی ساغریسازان رشت، در خیابان طالقانی، کوچه‌ی انصاری واقع شده است. این خانه که به "خانه‌ی وکیل" نیز معروف است، در سال 1280 هجری شمسی (1897 میلادی) در دوره قاجار توسط حاج محمدحسن قدیری، از ثروتمندان و تجار بنام رشت، بنا شده است.

گمرک بندرانزلی در سال 1275 هجری شمسی (1896 میلادی) در زمان پادشاهی مظفرالدین شاه قاجار و به دنبال انعقاد قرارداد ترکمانچای و گسترش روابط تجاری ایران با روسیه، در شهر بندرانزلی تأسیس شد. این گمرک در ابتدا به صورت یک اداره کوچک در ساحل دریا فعالیت می‌کرد، اما با افزایش حجم تجارت، به تدریج توسعه یافت و در سال 1311 هجری شمسی، ساختمان جدید گمرک در محل فعلی آن احداث شد.

پل خشتی لنگرود بر روی رودخانه لنگرود در شهر لنگرود استان گیلان واقع شده است. قدمت دقیق این پل مشخص نیست، اما برخی ساخت آن را به دوره ایلخانی نسبت می‌دهند. در تاریخ خانی، به وجود پل چوبی بر روی رودخانه لنگرود در سال 912 هجری قمری اشاره شده است که با نظر فوق منافات دارد.

میل امام، که در زبان محلی به صومعه سرا یا سومانسرا معروف است، در شمال شرقی روستای امام از توابع رانکوه املش واقع شده است. قدمت این بنا به طور دقیق مشخص نیست، اما اهالی منطقه بر این باورند که از دیرباز و در دوران پیش از اسلام به عنوان آتشكده مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

حمام گلشن لاهیجان در سال 1239 هجری قمری (زمان فتحعلی شاه قاجار) و به دستور حاج علی اکبر، حاکم وقت لاهیجان، ساخته شده است. در آن زمان، حمام‌های داخل خانه در شمال کشور به ندرت وجود داشت و فقط شاهزادگان، امرا و حاکمان صاحب منازلی با حمام بودند. حمام عمومی در آن زمان جزء مهم‌ترین نیازهای یک جامعه بود و شهر لاهیجان با توجه به سابقه طولانی خود، علاوه بر رفع نیازهای بهداشتی ساکنین خود، می‌بایستی پذیرای افراد روستاهای اطراف نیز می‌بود.

پل خداآفرین در نزدیکی روستای ساریجالو از توابع بخش منجوان شهرستان خداآفرین، در نقطه صفر مرزی ایران و جمهوری آذربایجان، بر روی رودخانه ارس واقع شده است. این پل که حلقه اتصال آذربایجان ایران به قفقاز است، از دیرباز نقشی مهم در تردد و تجارت بین دو منطقه داشته است.

خانه آقای عبدالعلی صوفی در شهر املش واقع شده است. این بنای تاریخی که قدمت آن به اواخر دوره قاجار می‌رسد، در میان حیاطی بزرگ با باغچه‌ها و درختکاری‌های زیبا، جلوه‌گری می‌کند. خانه صوفی در دو طبقه بنا شده است. در سمت جلوي بنا، حوض بزرگي قرار دارد. این ساختمان حدود یک متر از سطح حیاط بلندتر ساخته شده و زیربنای آن 450 متر مربع است. ارتفاع طبقه همکف 225 سانتی‌متر و ارتفاع طبقه اول 325 سانتی‌متر است. طبقه همکف مربوط به خدمات و طبقه اول محل تشریفات و تالار پذیرایی تلقی می‌گردد.

عمارت امیر ارشد، مشهور به "داش ساختمان"، در ۱۲ کیلومتری غرب ورزقان، در روستای خاروانا واقع شده است. این بنای باشکوه که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد، یادگاری از دوران ارباب رعیتی و نمادی از قدرت و ثروت امیر ارشد قره داغی، از خوانین بزرگ منطقه، است. عمارت امیر ارشد در دو طبقه با وسعت 1100 متر مربع بنا شده است. بدنه بنا سنگی، سقف طبقه همکف آجری و با طاق‌های متقاطع، و سقف طبقه اول چوبی است. این عمارت که به "داش عمارت" نیز شهرت دارد، به دلیل استفاده از سنگ در ساخت آن، به این نام خوانده می‌شود.

پل خشتی لوشان در شهر لوشان، واقع در منتهی ­الیه جنوب استان گیلان و در مسیر رشت به قزوین، بر روی رودخانه شاهرود احداث شده است. این پل که در فاصله 93 کیلومتری مرکز استان گیلان قرار دارد، از دیرباز نقشی حیاتی در تردد کاروانيان و مسافران گیلان به داخل فلات ایران داشته و امروزه نیز عبور و مرور مردم دو طرف رودخانه را تسهیل می­کند.

در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد، واقع در بخش خاروانا، گنبد الله الله، گویی نگینی فیروزه‌ای بر تار و پود تاریخ می‌درخشد. این بنای باشکوه که قدمت آن به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه می‌رسد، با معماری منحصر به فرد و تزئینات خیره‌کننده، هر ساله نظر بسیاری از گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ را به خود جلب می‌کند.

قلعه بختک، در 2 کیلومتری شمال شرق شهر لیلان در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این قلعه از بزرگترین آثار تاریخی استان است و عظمت و شکوه آن، گویی رازهای ناگفته‌ای از تاریخ را در دل خود نهفته دارد. بر اساس سند ثبتی سازمان میراث فرهنگی کشور، قدمت قلعه بختک به دوره پیش از تاریخ و اسلامی می‌رسد. قوی‌ترین نقل قول در میان کهنسالان لیلان، این قلعه را به بختک، یکی از وزرای انوشیروان پادشاه ساسانی، نسبت می‌دهد.

در 35 کیلومتری جنوب شرقی شهر میانه، در کنار روستای جمال آباد، کاروانسرای جمال آباد، گویی نگینی از دوران صفوی بر جاده ابریشم خودنمایی می‌کند. این کاروانسرا که قدمت آن به قرن هشتم هجری قمری باز می‌گردد، در طول تاریخ شاهد عبور و مرور کاروان‌های تجاری و مسافران بسیاری بوده است.

مسجد جامع سراب در قلب بافت قدیمی شهر سراب، در چهارراه فردوسی واقع شده است. بنای فعلی مسجد به قرن نهم هجری قمری باز می‌گردد، اما حفاری‌های اخیر نشان داده که این مسجد بر روی مسجدی بسیار قدیمی‌تر بنا شده است. آثار و بقایای این مسجد کهن، گویی رازهای ناگفته‌ای از تاریخ را در دل خود نهفته دارند.

خسته قاسم، شاعری نامدار و عارفی وارسته، در سال 1081 هجری شمسی در روستای تیکمه داش، واقع در 78 کیلومتری تبریز، دیده به جهان گشود. او دوران کودکی خود را در میان طبیعت بکر و مردمان ساده و صمیمی این روستا گذراند و در مکتب‌خانه ملا به فراگیری علوم سنتی پرداخت.

در قلب شهر رشت، خانه میرزا کوچک خان جنگلی، گویی رازهای نهضت جنگل را در دل خود نهفته است. این خانه که قدمت آن به بیش از 200 سال می‌رسد، نه تنها از نظر تاریخی و سیاسی، بلکه از نظر شناخت معماری بومی منطقه نیز حائز اهمیت است.

در دامنه شرقی قافلانکوه، در فاصله ۲۰ کیلومتری شهر میانه، پل میانه، گویی نگینی از معماری ایرانی بر روی رودخانه قزل اوزن خودنمایی می‌کند. این پل که قدمت آن به دوران صفوی باز می‌گردد، با سه دهانه بزرگ و محکم، پایه‌های استوار آجری و اتاق‌های کوچک و زیبا در داخل پایه‌ها، هر بیننده‌ای را مجذوب خود می‌کند.