ولایت خودمختار بدخشان تاجیکستان

قلعه قهقهه (Qah Qaha Fortress) یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی منطقه بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که در نزدیکی شهر اشکاشم و در کنار رودخانه پنج قرار دارد. بقایای این قلعه گِلی بر فراز یک صخره مرتفع ساخته شده و قرن‌ها بر مسیر ارتباطی مهمی در دره پنج و شاخه‌های جاده ابریشم نظارت داشته است. این دژ باستانی نه‌تنها یک بنای نظامی، بلکه بخشی از تاریخ پیچیده منطقه پامیر است؛ سرزمینی که در طول هزاران سال محل عبور کاروان‌ها، برخورد تمدن‌ها و رقابت قدرت‌های مختلف بوده است. موقعیت استراتژیک قلعه قهقهه باعث شده بود که این بنا نقش مهمی در کنترل مسیرهای ارتباطی میان بدخشان،  افغانستان، آسیای مرکزی و مناطق جنوبی‌تر ایفا کند.

گرم‌چشمه (Garm Chashma) یکی از مشهورترین جاذبه‌های طبیعی استان خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان است که در نزدیکی شهر خاروغ، مرکز این استان، قرار دارد. این چشمه آب گرم طبیعی در ارتفاع حدود ۲۳۲۵ متری از سطح دریا و در دامنه‌های غربی کوه‌های شاه‌دارا شکل گرفته است. وجود آب‌های معدنی گرم، حوضچه‌های طبیعی تراورتنی و چشم‌اندازهای باشکوه پامیر، گرم‌چشمه را به یکی از مهم‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی در شرق تاجیکستان تبدیل کرده است.

پامیر تاجیکستان تنها سرزمین کوه‌های بلند و جاده‌های مرتفع نیست؛ این منطقه یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های کوهستانی جهان را در خود جای داده است. دریاچه‌های کاراکول، سَریز، زُرکول، یاشیل‌کول و بولونکول هسته‌های اصلی حیات در شرق تاجیکستان هستند و مجموعه‌ای کم‌نظیر از گونه‌های جانوری و گیاهی را در شرایطی بسیار سخت حفظ کرده‌اند. در نگاه نخست، فلات‌های سنگی و مراتع کم‌پوشش پامیر ممکن است خالی از زندگی به نظر برسند، اما واقعیت کاملاً متفاوت است. در این ارتفاعات، شبکه‌ای پیچیده از روابط میان گیاهان مقاوم، علف‌خواران بزرگ، شکارچیان کمیاب، پرندگان مهاجر و جوامع محلی شکل گرفته که یکی از سالم‌ترین زیست‌بوم‌های مرتفع آسیای مرکزی را به وجود آورده است. این مقاله با هدف معرفی جامع حیات‌وحش و طبیعت دریاچه‌های پامیر تهیه شده و علاوه بر اطلاعات علمی، بر تجربه میدانی و نیازهای واقعی طبیعت‌گردان و عکاسان حیات‌وحش نیز تمرکز دارد.

در میان رشته‌کوه‌های بزرگ جهان، کمتر منطقه‌ای وجود دارد که مانند پامیر چنین ترکیبی از ارتفاع، سکوت، طبیعت بکر و دریاچه‌های شگفت‌انگیز را در خود جای داده باشد. پامیر که در آسیای مرکزی به عنوان «بام جهان» شناخته می‌شود، سرزمینی است که قله‌های بلند، یخچال‌های عظیم، دره‌های عمیق و دریاچه‌هایی با رنگ‌های خارق‌العاده، چشم‌اندازی متفاوت از طبیعت کوهستانی ایجاد کرده‌اند. بخش بزرگی از این سرزمین در استان خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان قرار دارد؛ منطقه‌ای که به دلیل ارتفاع زیاد، شرایط سخت اقلیمی و فاصله از مراکز شهری، یکی از بکرترین مناطق گردشگری آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

در میان شهرهای آسیای مرکزی، مقاصدی وجود دارند که اهمیت آن‌ها نه به وسعت و جمعیت، بلکه به موقعیت جغرافیایی، تاریخ و نقشی که در ارتباط میان فرهنگ‌ها ایفا کرده‌اند وابسته است. خاروغ (Khorugh) یکی از همین شهرهاست؛ شهری کوچک اما بسیار مهم که در قلب منطقه خودمختار بدخشان کوهستانی تاجیکستان قرار گرفته و به عنوان مرکز سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پامیر شناخته می‌شود. خاروغ در ارتفاع حدود ۲۰۶۰ متری از سطح دریا، در نقطه تلاقی دو رودخانه مهم غُند (Ghunt) و شاه‌دارا (Shohdara) شکل گرفته است. شهر در میان دره‌ای باریک و عمیق قرار دارد؛ جایی که کوه‌های بلند پامیر تقریباً تمام اطراف آن را احاطه کرده‌اند و فضای شهری میان شیب کوه‌ها و مسیر رودخانه‌ها شکل گرفته است.

در شرق تاجیکستان، جایی که کوه‌های عظیم پامیر به فلات‌های خشک و بی‌انتهای آسیای مرکزی می‌رسند، شهری کوچک اما بسیار خاص قرار دارد که نام آن برای بسیاری از گردشگران جهان یادآور ماجراجویی، ارتفاع و کشف سرزمین‌های ناشناخته است؛ مرغاب (Murghab). مرغاب یکی از مرتفع‌ترین شهرهای مسکونی آسیای مرکزی و جهان است که در ارتفاع تقریبی ۳۶۵۰ متری از سطح دریا قرار  گرفته است. این شهر در منطقه‌ای واقع شده که شرایط زندگی در آن بسیار متفاوت از شهرهای معمولی است؛ زمستان‌های طولانی و سخت، هوای رقیق، فاصله زیاد از مراکز شهری و طبیعتی خشن اما باشکوه، ویژگی‌هایی هستند که زندگی در مرغاب را شکل داده‌اند.

در میان جاده‌های جهان، مسیرهایی وجود دارند که تنها وسیله‌ای برای رسیدن به مقصد نیستند؛ بلکه خودشان تبدیل به یک تجربه بزرگ سفر می‌شوند. بزرگراه پامیر یکی از مشهورترین نمونه‌های چنین مسیرهایی است؛ جاده‌ای که در میان کوهستان‌های عظیم آسیای مرکزی عبور می‌کند و مسافر را به جهانی متفاوت از طبیعت، تاریخ و فرهنگ می‌برد.

در شرق تاجیکستان، جایی که رشته‌کوه‌های عظیم آسیای مرکزی به یکدیگر می‌رسند، سرزمینی وجود دارد که قرن‌ها الهام‌بخش جغرافی‌دانان، جهانگردان و ماجراجویان بوده است. این منطقه که امروز با نام پامیر (Pomir / Pamir) شناخته می‌شود، یکی از مرتفع‌ترین و بکرترین مناطق کوهستانی جهان است؛ سرزمینی از فلات‌های وسیع، قله‌های پوشیده از برف، دره‌های عمیق، دریاچه‌های فیروزه‌ای و روستاهایی که زندگی سنتی خود را در ارتفاعات ادامه داده‌اند. پامیر تنها یک منطقه طبیعی نیست؛ اینجا نقطه تلاقی تاریخ، فرهنگ، زمین‌شناسی و مسیرهای باستانی تجارت است. در طول هزاران سال، کاروان‌ها از مسیرهای دشوار آن عبور کرده‌اند، حکومت‌های مختلف برای کنترل راه‌های آن تلاش کرده‌اند و جوامع محلی در میان کوهستان‌هایی زندگی کرده‌اند که در نگاه نخست برای سکونت انسان غیرممکن به نظر می‌رسد.

در بخش شرقی تاجیکستان و در قلب رشته‌کوه پامیر، منطقه‌ای وجود دارد که به دلیل ارتفاع زیاد، طبیعت خشن و فاصله از مراکز شهری، یکی از بکرترین نقاط آسیای مرکزی محسوب می‌شود. در میان این کوهستان‌ها، بقایای شهری باستانی قرار دارد که امروزه با نام بازاردره شناخته می‌شود. بازاردره در دره آک‌جیلگا و در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه علی‌چور، در ارتفاع تقریبی ۴۰۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است. این شهر در دوران قرون وسطی به دلیل وجود ذخایر نقره شکل گرفت و برای مدتی به عنوان یکی از مراکز مهم استخراج و فرآوری این فلز ارزشمند فعالیت داشت. امروز رسیدن به بازاردره همچنان یک تجربه خاص در سفر به پامیر محسوب می‌شود؛ زیرا مسیر آن از جاده‌های مرتفع کوهستانی، دشت‌های وسیع پامیر و مسیرهای خاکی عبور می‌کند و بخش پایانی راه معمولاً نیازمند پیاده‌روی است.

تاجيكستان هم اكنون دارای چهار ولايت يا استان می‌باشد. استان تحت امر مركز به مركزيت شهر دوشنبه، استان سغد در شمال كشور به مركزيت شهر خجند، استان ختلان در جنوب تاجيكستان به مركزيت شهر قرغان‌تپّه و استان خودمختار بدخشان در شرق تاجيكستان به مركزيت خاروغ. در تاجیکستان هر ولایت، (معادل  استان در تقسیمات کشوری ایران) به چندین ناحیه، (معادل شهرستان در ایران) و هر ناحیه به چندین جماعت دهات، معادل دهستان، در (تقسیمات کشوری ایران) و هر جماعت، به چندین ده تقسیم می‌شود.

نزديك شهر خاروغ در 2320 متری از سطح دریا و بالای رودخانه، محلّ اتّصال دو  رودخانه غُند و شاه‌دارا، مرتفع‌ترین نقطه سبز دنیا، باغ‌های کشاورزی  پامیر قرار دارد. اين باغ در بين باغ‌های کشاورزی کشورهای مشترک‌المنافع از  همه مرتفع‌تر می‌باشد. باغ‌ها در سال 1940م در یک منطقه کوهستانی سخت  تأسيس شدند. آب‌ و ‌هوا خشک و به شدّت اقلیمی است. نوسانات بارندگی بین 200  تا 300 میلی‌متر و به شرایط جوّی و ارتفاع بستگی دارد. درجه دمای متوسط  سالیانه در اینجا 8.7 درجه‌ی سانتیگراد است.

در پایان نخستین هزاره‌ی قبلا از میلاد مسیح ساخت قلعه‌های محکم به منظور  جلوگيری از تهدید حملات نظامی همسایگان آغاز شد. نخستین قلعه در تاجيكستان  يمچون بود. روستايی به همين نام نيز در نزديكی قلعه وجود دارد. عدّه‌ای  قلعه يمچون را كافر‌ قلعه نيز می‌نامند. قلعه يمچون در قرن 3 قبل از میلاد  در کناره‌ی سمت راست رودخانه‌ی پنج روی تپّه ماهورهای رشته کوه وَخَن[2]  ساخته شده است. قلعه‌ روی یک پرتگاه قرار دارد و دائماً با ریزابه‌های  رودخانه‌های پنج، شسته می‌شود. مسيرهای زير قلعه بسيار شيب بوده و در تمام  طول سال دست نیافتنی هستند. آنها در طراحی قلعه مورد استفاده قرار  گرفته‌اند.

در فوریه سال 1911 در مرکز پامير زلزله‌ای در مقیاس 9 ریشتر به وقوع پیوست و  سبب یک رانش عظیم شد که رودخانه مرغاب را مسدود کرد. قسمت پهناوری از سراشیبی‌های موزكال فرو ریختند و به آرامی روستای اوسای در زير حجم عظيمی خاك مدفون شد. تقریباً 90 سکنه از روستا کشته شدند. احتمالاً آنها هرگز نفهمیده‌اند چه اتفاقی افتاده است. مسدود شدن رودخانه سبب ایجاد یک دریاچه شد. دریاچه شروع به انباشتن آب رودخانه کرد و یک سال بعد از زلزله به  روستای سارز سرازیر شد. درياچه سارز درارتفاع 3000 متری واقع شده و  تقریباً 55 کیلومتر طول و به طور متوسط بين 1.5 تا 3.5 کیلومتر عرض دارد. درياچه سارز با حداکثر عمق تقریبی 500 متر مساحتی نزديك به 80 کیلومتر را  پوشش می‌دهد. دمای آب تقریباً 4 الی 6 درجه‌ی سانتی‌گراد است.

قلّه اسماعيل سامانی معروف‌ترین منطقه‌ی گردشگری و کوهنوردی در پامیر، بلندترین قلّه در همه‌ی کشورهای مشترک المنافع (CIS) است. اين قلّه تا پيش از اين با نام قلّه كمونيزم مشهور بود. ارتفاع اين قلّه مشهور از سطح دريا 7495متر می‌باشد. قلّه كمونيزم در سال 2000 به احترام پایه‌گذار سلسه‌ی بزرگ سامانيان در قرن 10 به اسماعیل سامانی، تغییر نام داده شد. قلّه در سال 1928م در طی تحقیق یک هیئت اعزامی از آلمان و شوروی کشف شد و تا مدّتی قلّه استالين نام داشت. در سال 1962م به قلّه كمونيزم تغییر نام داده شده و در سال 1933م برای نخستین بار یک گروه از هیئت تحقیقی تاجیک به بلند‌ترین قلّه در اتّحادیه شوروی سابق، در یخچال طبیعی بيواچنی صعود کردند.

کوهستان افسانه‌ای لعل در سمت چپ درّه‌ای به همین نام در شمال سراشیبی‌های رشته کوه‌ لعل و در سمت راست رودخانه‌ی پنج و در بین راه بین خاروغ و ايشكاشيم واقع شده است. لازم است شما از جاده‌ی اصلی به سمت چپ بچرخید و از سربالايی‌های کوهستان به سمت روستای كوه ‌لعل که 200 متر بالاتر از رودخانه‌ی پنج واقع شده است، بالا بروید. تقریباً 8 کیلومتری بعد از روستا و بعد از چندین پیچ در جاده به کوهستان لعل می‌رسید. كوهستان لعل به آسانی از بزرگراه قابل دیدن است و اگر شما به دقت نگاه کنید، می‌توانید مسیر‌های دالان‌های استخراج معدن را ببینید. راه‌هایی از جاده‌های قدیمی و مناطق خراب شده قابل رويت می‌باشند.

سنگ‌نگاره‌ها يا نقّاشی‌های حک شده روی سنگ، دسته‌ی متفاوتی از آثار تاریخی  را ارائه می‌دهند. منطقه‌ی پامیر با بیش از 50 مکان غنی‌ترین منطقه دارای  نقّاشی‌های سنگی در تاجیکستان است. این نقّاشی‌ها را می‌توان در  درّ‌ه‌های رود‌خانه‌ی غُند، سدّ چرتوم، پنج، در نزدیکی نمتگوت، لنگر،  پارشنو، شاه‌دارا، ياژولام، شمال روستای آق‌جلگه و در ورودي رودخانه برتنگ  یافت. همچنين در امتداد ساحل رود زرافشان و شاخه‌های آن در سلسله جبال  قوراما به مقدار زياد تصويرهای روی سنگ پيدا شده‌اند

اگر در بزرگراه پامیر جایی بین گذرگاه كايتزيك[2] (4271 متر) و علی‌چور رانندگی کنید، به تابلویی برمی‌خورید كه شما را از جاده اصلی خارج كرده و به دریاچه‌های زيبای بلنكول و ياشيكول راهنمایی می‌كند. پیچ‌‌ جاده ياشيكول در کیلومتر 145 بعد از مرغاب است. جاده فرعی بلنكول در حدود 18 کیلومتری جاده اصلی قرار دارد و از بلنكول تا دریاچه‌ی ياشيكول هم 15 کیلومتر دیگر باید راه پیمود. ياشيكول به معنی دریاچه سبز است. این دریاچه در ارتفاع 3700 متری از سطح دریا قرار داشته و 19 کیلومتر طول و 1 تا 4 کیلومتر عرض دارد. همچنين اين درياچه در عمیق‌ترین نقطه، حدود 50 متر عمق دارد.

درياچه قره‌كول يا دریاچه سیاه بزرگ‌ترین منبع آب طبیعی در تاجیکستان است که در شرق پامیر واقع شده و 3900 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این دریاچه مساحتی در حدود 380 کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد و متوسط تا 238 متر عمق دارد. این دریاچه 33 کیلومتر طول و 23 کیلومتر پهنا داشته و یک رشته جزیره بزرگ که از شمال به جنوب کشیده شده دریاچه را به دو قسمت کم‌عمق شرقی و قسمت عمیق‌ غربی تقسیم کرده است.

لازوريت يا همان سنگ لاجورد يا لاژورد نام دیگر این سنگ معدنی است که طیف متنوعی از نیلی، بنفش، آبی‌ گل‌گندم یا سبز‌آبی دارد. منابع محدودی از  این سنگ در جهان وجود دارد. در افغانستان، تاجیکستان، روسیه و شیلی معادني از اين سنگ پيدا شده است. بهترین سنگ‌های نیلی فقط در پامیر غربی و افغانستان استخراج می‌شود و بسیار نادر است. نمونه‌های لاجورد معمولاً به علّت نا‌خالصی خالدار یا راه‌راه هستند. کریستال‌های پریت طلایی، پریت‌ سولفوریک این سنگ را به‌ نحو خاصی زیبا می‌سازد. لاجورد هرگز شکسته نمی‌شود حتّی وقتی حرارت داده می‌شود. این ویژه‌گی‌ها در زمان باستان شناخته شده بوده و برای تایید اصالت آن مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

قلعه‌ی قهقهه از روی نام قهرمان حماسی افسانه‌ای نام‌گذاری شده است که  پادشاه آتش‌پرستانی با پوست تیره‌رنگ بوده است. بقایای این قلعه گِلی مربوط  به قرن 4 بعد از میلاد را می‌توان بر قلّه صخره‌ای در کناره‌ی رود پنج،  آنجا که به ریزابه‌ای در افغانستان می‌پیوندد، ببينيد. قلعه شامل دو رأس  است که از شرق به غرب امتداد دارند. رأس بزرگ‌تر نزديك به 500 متر درازا  دارد و در ارتفاع 125متری از سطح رود‌خانه در شرق است و با شیبی کند به سمت  غرب پایین می‌رود.[1]

گرم‌ چشمه در 2325 متری از سطح دریا در سراشیبی‌های غربی کوه‌های شاه‌دارا و  در امتداد رودخانه گرم‌چشمه واقع شده است. با بررسی توده عظیمی از رسوب  سنگ تراورتن که به پایین‌ رودخانه سرازیر شده و طی قرن‌ها متراکم شده و شکل  یافتند به اين نتيجه می‌رسيم كه گرم‌چشمه‌ باید چندین هزار سال قدمت داشته  باشد.[2] آب معدنی با بالاترین درجه هم در چشمه‌های آب‌گرم‌ کوچک و هم در  چشمه‌های آب‌گرم ‌بزرگ با ارتفاع 10 سانتی‌متر تا 5/1 متر فوران می‌كنند و  به سطح می‌آیند. تقریباً در هر ثانیه 5 تا 7 لیتر آب داغ از چشمه بیرون  می‌آید. آب همواره با گلوله‌های کلسیم آهک به قطر 5/0 تا 4 سانتی‌متر در  ترکیب با پودر سفید با ویژگی آهگی بیرون می‌آید.

در قرون وسطی منطقه پامیر به دلیل استخراج نقره شهرت داشت. این استخراج در  قرن 10 با بهره‌برداری از ذخایر نقره نزدیک رودخانه توقوزبالاك در کناره  سمت چپ رودخانه غُند، در محدوده‌ی بچار آغاز شد. سرمایه‌سازی از ذخایر این  ناحیه منجر به توافق معدن‌چیان و متخصّصان ذوب‌آهن در چرتيم، ورشز، شازود،  ميانه‌كوه، و بسیاری دیگر شد. استخراج در سطح وسیع نبود. استخراج در قرن 11  در طی "بحران نقره" رشد زيادی کرد؛ ذخایر نقره توسعه یافتند و در  پامیرشرقی به شدت مورد بهره‌بردای قرار گرفتند.

شهر خاروغ پایتخت استان خودمختار بدخشان[2] با جمعيّتی حدود 30 هزار نفر در  زمین‌های کم‌عرض و مرتفع و در 2060 متری از سطح دریا و نزدیک محل تلاقی  رودخانه‌های غُند[3] و شاه‌دارا[4] در مرز افغانستان واقع شده است. درّه  رودخانه در اینجا باریک است و شهر در دو خیابان بزرگ شكل گرفته كه در دو  طرف خيابان اصلی رديفی از درختان صنوبر قرار دارد.[5] در سال 1895 زمانی که  سرانجام مرز بین امپراتوری روسیه و افغانستان تعیین شد مرز از سه‌خانه و  یک سربازخانه و روستای کوهستانی کوچکی از خاروغ تشكيل شد. جاده‌ای از آش[6]  تا خاروغ ساخته شد امّا جاده تنها این امکان را فراهم می‌کرد تا اسب‌  سواران کالاها را به کاروان‌های شتر تحویل بدهند.