سمرقند

باید به سوی سمرقند می‌رفتیم که راه دراز بود و شب در پیش. کوتاه دیداری از ارگ بخارا کردیم و به سوی سمرقند راندیم. ارگ بخارا در اوایل قرن بیستم توسط روس‌ها بمباران و ویران شده است و آنچه امروز هست بازسازی از بنای  باستانی است. وقتی بدانجا رسیدیم، نوبت کاری به پایان آمده بود و اجازه دیدار از موزه‌هایش را نیافتیم.

این منطقه گردشگری به وسعت ۱۷ هکتار است که مهمانان جاده ابریشم می توانند  در آن با تاریخ و سنّت های سرزمین و مردم ازبکستان آشنا شوند. خیابان هایی  باریک مملو از مغازه های هنرمندان و صنعتگران و نجاران. در اینجا خود را در  یک محیط افسانه ای شرقی زیبا غوطه ور خواهید کرد. گنبدهای فیروزه ای به  همراه دیوارهای کاشیکاری شده با برج های بلند.

اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی مانده‌است را نام ببریم، بی‌شک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوه‌ترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصر‌به‌فرد ساختمان‌های اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سن‌پترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد. سمرقند در قرن‌های گذشته از مهم‌ترین شهرهای شرق دنیا و بسیار پرهیاهو بوده‌ و میدان ریگستان هم از این قاعده مستثنی نبوده و همیشه مکانی برای تجمع مردم برای خرید، برگزاری جشن‌های عمومی بوده‌است. 

محمد بخاری (حافظ ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری  جعفی ؛۱۹ ژوئیه ۸۱۰–۱ سپتامبر ۸۷۰) (۱۹۴–۲۵۶ ه‍.ق) معروف به بخاری،  نویسندهٔ ایرانی کتاب صحیح بخاری است که یکی از صحاح سته که ارزشمندترین  کتاب حدیث از نظر اهل سنت است. در بخارا به دنیا آمد. جدش «بردیزبه یا  یزدیزبه» زرتشتی مسلمان شده نام داشته‌است، در سن ۱۶ سالگی به مکه مسافرت  نمود و تحصیل علم حدیث کرد. سپس مصر بلکه آسیای اسلامی را برای این مقصود  طی کرد و چون به بخارا برگشت ششصد هزار حدیث باخود آورد، و فقط ۷۲۷۵ حدیث  را معتبر دانسته در تألیف مشهور خود موسوم به صحیح بخاری جای داد. علاوه بر  آن بخاری تفسیری هم بر قرآن دارد.

بازار سیاب (Siab Bazaar) که با نام بازار مرکزی سمرقند نیز شناخته می‌شود، در قسمت تاریخی سمرقند و در نزدیکی بهترین جاذبه‌های گردشگری آن واقع شده است. این بازار صبح‌ها فضایی شلوغ و پرهیاهو دارد؛ اما مملو از جذابیت‌های ناب محلی است، از عطر ادویه‌های مختلف که با یکدیگر ترکیب شده‌اند گرفته تا کوهی از خوراکی‌های مختلف مانند میوه‌های خشک‌شده، مغزها و آجیل‌های مختلف.

در سمت چپ محوطه بیرونی  گور امیر تیمور، آرامگاه برهان  الدین ساغرچی قرار  دارد. وی از شیوخ سده  هفتم و معاصر دوران سیف  الدین باخرزی بوده و تیمور  به وی ارادت زیادی  داشته. او در هند دار فانی را وداع گفته و پسرش بر طبق  وصیت پدر، جسد وی را  برای تدفین به سمرقند و در مجاورت قبر نورالدین بصیر  منتقل کرد. تیمور  دستور داد تا بر فراز آن بنایی احداث کنند.

یکی از آثار تاریخی سمرقند، در ازبکستان، مرقدی منسوب به دانیال پیغمبر  است. این بنا در واقع مزاری است طویل با شش گنبد، و یا طول 18 متر، که به  پای دانیال پیغمبر تعلق دارد‌. متولیان مقبره می‌گویند تنها یک پای حضرت  دانیال در این محل دفن شده و بقیه بدن وی در ایران و شهر شوش است. آنها  دلیل قانع کننده‌ای برای علت بلندی پای دانیال نبی ندارند اما می‌گفتند  پیامبران نخستین دارای قدی بلند بوده‌اند و به همین دلیل پای دانیال هم  بلند است.

در ورودی سمرقند، سکونتگاه باستانی افروسیاب را می‌بینید که در قسمت شمالی شهر قرار دارد و یکی از مهم ترین مکان‌های باستان شناسی در آسیای مرکزی است. با قدم زدن در این مکان های شگفت انگیز، می توانید غوطه ور شدن در دنیای باستان را احساس کنید، اشیاء تاریخ را لمس کنید. قدمت ویرانه‌های این شهر به قرن هشتم قبل از میلاد برمی‌گردد. در افراسیاب، کاخ‌هایی با نقش‌های گچ و نیز خانه‌های صاحبان اعیان، مساجد و مدارس، حمام‌ها و بناهای آبی، خیابان‌های سنگ‌فرش شده دوره سامانیان یافت شد. سمرقند باستان در ابتدا "Hisori kukhna" (خیسور باستان)، "Kal'ai Khisor" (قلعه حصار) و سپس از قرن هفدهم "قلعه افراسیاب" یا "افراسیاب" نامیده می شد.

موزه افراسیاب سمرقند یکی از مهم‌ترین موزه‌های باستان‌شناسی ازبکستان است که در مجاورت محوطه باستانی افراسیاب، در بخش شمال‌شرقی شهر سمرقند قرار  دارد. این موزه در کنار بقایای شهر باستانی افراسیاب، فرصتی فراهم می‌کند تا بازدیدکننده پیش از قدم‌زدن میان ویرانه‌های شهر کهن، با تاریخ، فرهنگ و آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی این منطقه آشنا شود.

مسجد خضر یکی از بناهای تاریخی شهر سمرقند در ازبکستان است که بر فراز  تپه‌ای در بخش تاریخی شهر قرار گرفته است. موقعیت مرتفع مسجد باعث شده بنای آن در میان بافت تاریخی سمرقند جلوه‌ای متفاوت داشته باشد و چشم‌اندازی از بخش‌هایی از شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهد.

سمرقند یکی از مشهورترین شهرهای تاریخی آسیای مرکزی و از مهم‌ترین مقصدهای گردشگری ازبکستان است؛ شهری که در طول بیش از دو هزار سال، محل برخورد تمدن‌ها، زبان‌ها، ادیان و فرهنگ‌های گوناگون بوده است. این شهر در دره حاصلخیز رود زرافشان در بخش مرکزی ازبکستان قرار دارد و موقعیت آن در مسیرهای تاریخی جاده ابریشم، نقش مهمی در شکل‌گیری جایگاه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی سمرقند داشته است.

در قلب شهر تاریخی سمرقند و در میدان تاریخی ریگستان، مدرسه‌ای باشکوه با گنبد زرین قرار گرفته که به آن مدرسه طلاکاری می‌گویند. ساخت این مدرسه در سال 1025 خورشیدی (قرن هفدهم میلادی) و با دستور یالانگتوش بهادر شروع شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این بنا که اکنون در بخش شمالی میدان ریگستان جلوه می‌کند بر ویرانه‌های کاروانسرای الغ بیک ساخته شده و در ابتدا قرار بود طراحی آن همچون دو بنای دیگر این میدان باشد.

مدرسه شیردار یکی از مشهورترین بناهای تاریخی شهر سمرقند و دومین مدرسه از مجموعه سه‌گانه تاریخی میدان ریگستان است. این مدرسه در بخش شرقی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه الغ‌بیگ و مدرسه طلاکاری، یکی از مهم‌ترین جلوه‌های معماری تاریخی سمرقند را شکل می‌دهد.

مدرسه الغ‌بیگ یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی سمرقند و یکی از سه مدرسه باشکوه میدان ریگستان است. این مدرسه در ضلع غربی میدان قرار گرفته و در کنار مدرسه شیردار و مدرسه طلاکاری، مجموعه‌ای تاریخی را شکل می‌دهد که امروزه یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای سمرقند و میراث معماری آسیای مرکزی به شمار می‌رود.

آرامگاه شاه زنده، نام قبرستانی در شمال‌شرق سمرقند است. نام آرامگاه به قثم بن عباس، پسر عموی حضرت محمد (ص) اشاره دارد؛ کسی که اسلام را در قرن ۷ میلادی به این منطقه آورد. آرامگاه شاه زنده شامل چندین مقبره و بناهای مذهبی می‌شود که قدمت آنها به ترتیب به قرن‌های ۹ الی ۱۴ میلادی و ۱۹ میلادی باز می‌گردد. بر اساس افسانه‌های مردمی، بعد از آنکه سر قثم بن عباس را در راه اعتقاداتش بریدند، او سر خود را در دستان گرفت و به اعماق چاهی رفت که در همین مجموعه قرار دارد. برخی از مردم باور دارند که او همچنان زنده است.

آرامگاه تیمور گورکانی موسس سلسله تیموریان از دیگر جاهای دیدنی ازبکستان در شهر سمرقند است. همانطور که در بالاتر توضیح دادم، تیمور به لشکرکشی و فتح کشورهای مختلف علاقه زیادی داشت و از چنگیز مغول به عنوان الگوی خود نام می‌برد. با این‌که تیمور پادشاه خشن و علاقه‌مند به کشت‌و‌کشتار بود؛ در بین مردم ازبکستان جایگاه ویژه‌ای دارد.

این بنا به یادبود بی‌بی‌خانم یا همان سرای ملک خانم همسر تیمور گورکانی و به دستور تیمور در حدود ۶۰۰ سال پیش ساخته شده‌است. مسجد بی‌بی‌خانم یا بی‌بی‌خاتون که در شرق میدان ریگستان قرار دارد، در زمان خودش، از بزرگ‌ترین مساجد جهان بوده‌است.

اگر بخواهیم ردپایی از ایران که در ازبکستان باقی مانده‌است را نام ببریم، بی‌شک باید به میدان ریگستان اشاره کنیم. میدان ریگستان قلب شهر سمرقند و از باشکوه‌ترین جاهای دیدنی ازبکستان است. معماری ایرانی منحصر‌به‌فرد ساختمان‌های اطراف این میدان، بعدها در بناهای مشهوری مثل تاج محل هندوستان، مسجد سن‌پترزبورگ روسیه و میدان نقش جهان اصفهان نیز استفاده شد.

اولین جایی که به شما پیشنهاد می‌کنم در سمرقند ببینید، رصدخانه اُلُغ‌بیگ است. این مکان تاریخی توسط ستاره‌شناس بزرگ، الغ‌بیگ امیر تیموری ساخته شد. جالب است بدانید که مادر الغ‌بیگ، گوهرشاد آغا بود که مسجد گوهرشاد در مشهد را ساخته‌است و پدرش شاهرخ نیز فرزند تیمور از پادشاهان ایران بود.

سمرقند و بخارا، از شهرهای هویت‌دار و حادثه‌ساز شرق اسلامی‌اند که در درازنای تاریخ برجسته خود فراز و نشیب‏‌های گوناگون را پیموده و تاریخ و ادب از آنها به افتخار یاد کرده‌اند. این دو شهر بزرگ از مهم‌ترین شهرهای ماوراءالنهر به شمار می‌روند که همواره با اسطوره‌ها و تاریخ ایران همراه بوده و شاعران، عالمان و دانش‌مندان نام‌دار پارسی‌زبان فراوانی در دامان خود پرورده‏‌اند. بی‌گمان، شناخت بهتر و روشن‌تر ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی و پیشینه تاریخی این شهرها، زمینه درک بهتر دگرگونی‌های سیاسی ـ اجتماعی و اقتصادی آنها را فراهم خواهد آورد. این پژوهش با ارزیابی جغرافیای تاریخی سمرقند و بخارا، اهمیت سیاسی، فرهنگی و تاریخی آنها را برمی‌رسد.