ولایت تحت امر مرکز تاجیکستان
ولایت تحت امر مرکز، منطقهای است که نواحی پیرامون دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، را در بر میگیرد و از نظر سیاسی، اقتصادی و گردشگری اهمیت زیادی دارد. این منطقه با طبیعت کوهستانی، درههای زیبا، روستاهای دیدنی و جاذبههای طبیعی متعدد، مقصدی مناسب برای علاقهمندان به طبیعت و فرهنگ تاجیکستان است. در این بخش با مهمترین شهرها، نواحی و جاذبههای این منطقه آشنا خواهید شد.
در فاصلهای نهچندان دور از پایتخت تاجیکستان، جایی میان کوههای حصار و رودخانههای خروشان، منطقهای قرار گرفته که بسیاری از گردشگران آن را یکی از زیباترین جلوههای طبیعت تاجیکستان میدانند؛ دره رامیت (Ramit Valley). برای مسافری که چند روزی را در دوشنبه سپری کرده است، رامیت فرصتی است برای فاصله گرفتن از فضای شهری و تجربه چهرهای دیگر از تاجیکستان؛ سرزمینی که فقط با بناهای تاریخی و شهرهای جاده ابریشم شناخته نمیشود، بلکه کوهستانهای بکر، جنگلهای طبیعی، رودخانههای زلال و حیاتوحش ارزشمند آن بخش مهمی از هویت این کشور را تشکیل میدهند.
در میان جاذبههای طبیعی اطراف شهر دوشنبه، مناطقی وجود دارند که هنوز از هیاهوی گردشگری گسترده دور ماندهاند و زیبایی آنها بیشتر توسط طبیعتگردان حرفهای شناخته شده است. دره قرهتاغ تاجیکستان یکی از همین مقصدهای کمتر دیدهشده است؛ منطقهای کوهستانی که در دامنههای رشتهکوه حصار قرار گرفته و ترکیبی از رودخانههای خروشان، باغهای روستایی، جنگلهای کوهستانی، دریاچههای آرام و مسیرهای پیادهروی طولانی را در اختیار گردشگران قرار میدهد.
در میان جاذبههای کمتر شناختهشده تاجیکستان، مکانهایی وجود دارند که ارزش آنها تنها به زیبایی طبیعت محدود نمیشود؛ بلکه هر قدم در آنها مانند ورق زدن کتابی چند میلیون ساله است. دره شیرکنت یکی از همین مکانهاست؛ منطقهای که در آن میتوان همزمان طبیعت کوهستانی، آثار تاریخی، فرهنگ روستایی و یکی از مهمترین شواهد حضور دایناسورها در آسیای مرکزی را مشاهده کرد. در فاصلهای نهچندان دور از شهر تورسنزاده، در جنوب غربی رشتهکوه حصار، درهای آرام و چشمنواز قرار گرفته که رودخانه شیرکنت از میان آن عبور میکند. این منطقه به دلیل وجود پارک طبیعی-تاریخی شیرکنت، یکی از ارزشمندترین مناطق حفاظتشده تاجیکستان به شمار میرود.
در قلب شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، ساختمانی باشکوه قرار دارد که میتوان آن را یکی از بهترین نقطههای شروع برای شناخت این کشور دانست؛ موزه ملی تاجیکستان، مجموعهای گسترده از تاریخ، فرهنگ، طبیعت و هنر سرزمینی که در طول هزاران سال محل عبور تمدنهای بزرگ آسیای مرکزی بوده است. بسیاری از مسافران زمانی که برای نخستین بار وارد تاجیکستان میشوند، ابتدا جذب کوههای بلند، درههای سرسبز و مسیرهای جاده ابریشم میشوند؛ اما برای درک بهتر روح این کشور، بازدید از موزه ملی تجربهای متفاوت و ضروری است. این موزه مانند کتابی بزرگ، داستان شکلگیری تاجیکستان را از دوران زمینشناسی و طبیعت منطقه تا تمدنهای باستانی، دوره اسلامی، دوران شوروی و جمهوری مستقل تاجیکستان روایت میکند.
دره ورزاب (Varzob Valley) یکی از محبوبترین مناطق طبیعی و تفریحی تاجیکستان و نزدیکترین مقصد طبیعتگردی به شهر دوشنبه است. این منطقه که در فاصله کوتاهی از پایتخت تاجیکستان قرار دارد، سالهاست به عنوان محل استراحت، گردش آخر هفته و «دمگیری» مورد علاقه مردم محلی شناخته میشود. مردم دوشنبه برای فرار از شلوغی شهر، گرمای تابستان و گذراندن زمانی آرام در طبیعت، معمولاً به سمت دره ورزاب حرکت میکنند. وجود رودخانه خروشان، درختان کوهستانی، آبشارها، چشمههای طبیعی، مناطق مناسب پیکنیک و رستورانهای سنتی در کنار رودخانه، این منطقه را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری نزدیک پایتخت تبدیل کرده است.
دوشنبه، پایتخت و بزرگترین شهر تاجیکستان، قلب سیاسی، فرهنگی و اقتصادی این کشور و یکی از مهمترین شهرهای آسیای مرکزی بهشمار میرود. این شهر که در دامنه جنوبی رشتهکوههای حصار و در دره حاصلخیز رودخانه ورزاب شکل گرفته، امروزه تلفیقی از معماری شوروی، هویت ملی تاجیک، فضاهای سبز گسترده و بناهای مدرن را در کنار یکدیگر به نمایش میگذارد. اگرچه بسیاری دوشنبه را تنها دروازه ورود به تاجیکستان میدانند، اما این شهر بهتنهایی مجموعهای از موزههای ارزشمند، کاخهای باشکوه، پارکهای وسیع، بازارهای سنتی، مراکز فرهنگی و یادگارهای تاریخی را در خود جای داده است.
در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری غرب شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، مجموعهای تاریخی قرار دارد که روایتگر بیش از چهار هزار سال زندگی، تمدن و تحولات سیاسی در دره حصار است. قلعه حصار تاجیکستان (Hissar Fortress) مهمترین یادگار تاریخی این منطقه و یکی از شناختهشدهترین جاذبههای فرهنگی کشور به شمار میرود؛ بنایی که در طول قرنها شاهد ظهور و سقوط حکومتهای مختلف، عبور کاروانهای تجاری، شکلگیری مراکز علمی و مذهبی و رویدادهای مهم تاریخی بوده است. منطقه حصار که در گذشته با نام شومان شناخته میشد، یکی از سرزمینهای مهم ماوراءالنهر بود و در دورههای مختلف تاریخی از باختر و کوشانیان گرفته تا سامانیان، تیموریان و امارت بخارا، جایگاه ویژهای داشت. حاصلخیزی زمینهای این منطقه، قرار گرفتن در مسیرهای ارتباطی مهم و نزدیکی به درههای استراتژیک آسیای مرکزی، باعث شد حصار به یکی از مراکز مهم اقتصادی و نظامی منطقه تبدیل شود.
تاجيكستان هم اكنون دارای چهار ولايت يا استان میباشد. استان تحت امر مركز به مركزيت شهر دوشنبه، استان سغد در شمال كشور به مركزيت شهر خجند، استان ختلان در جنوب تاجيكستان به مركزيت شهر قرغانتپّه و استان خودمختار بدخشان در شرق تاجيكستان به مركزيت خاروغ. در تاجیکستان هر ولایت، (معادل استان در تقسیمات کشوری ایران) به چندین ناحیه، (معادل شهرستان در ایران) و هر ناحیه به چندین جماعت دهات، معادل دهستان، در (تقسیمات کشوری ایران) و هر جماعت، به چندین ده تقسیم میشود.
درّه یغناب تقریبا از 150 كیلومتری شمال پایتخت تاجیكستان (شهر دوشنبه) شروع میشود. درّه كمی قبل از گذرگاه انزاب شروع شده و حدود 60 كیلومتر طول دارد. درّه توسط رودخانههای كومبیل و برزنگا شكل گرفته كه از یخچالهای طبیعی تقاطع كوهستانی تاكعلی سرچشمه میگیرد. انشعابات رودخانههای یغناب به رودخانه زرافشان جاری میشود و محدودهی زرافشان را از محدوده حصار جدا میكند. قسمت بالایی درّه به دلیل چمنزارهای باشكوه به دامنه كوههای آلپ مشهور میباشد. منطقه جمعیت دائمی ندارد. تنها در تابستان چوپانها، گاوهایشان را برای چرا به اینجا میآورند.
درّه رامیت از 45 کیلومتری شمالغربی دوشنبه شروع میشود. اين درّه با مناطق تفریحی پرشمار و چشمههای آبگرم در مناطق پايينی و از جنگلها و رودخانههای زیبا در مناطق بالايی، يكی از زيباترين و بكرترين مناطق تاجيكستان محسوب میشود. شما میتوانید با نيم ساعت رانندگی از دوشنبه به سوی شهر وحدت به این درّه برسید. رودخانهی کافرنهان 378 کیلومتر طول دارد. سرچشمه سمت چپ آن رودخانه ساربا، از یخها و پهنههای برفی قاراتگين شروع شده و سرچشمه سمت راست آن از رودخانه سردی ميانه در محدوده حصار آغاز میشود.
درّه قرهتاغ تقریباً از 8 کیلومتری نزدیک یک بزرگراه در44 کیلومتری غرب دوشنبه پشت روستای قرهتاغ که در امتداد کناره راست رودخانه قرهتاغ کشیده شده است، شروع ميشود. یک مسیر در امتداد درّه شیرکنت در کناره چپ رودخانه کشیده شده است که تقریباً 20 کیلومتر است. خانهها و باغهای ساکنین محلّی مانند یک روبان پیوسته در امتداد رودخانه در قسمت پایینی درّه کشیده شدهاند. هیچ کس در قسمت بالایی درّه زندگی نمیکند.
در فاصله نه چندان دور از شهر تورسنزاده درّه شیرکنت[2] شروع شده است؛ جایی که پارکی طبیعی-تاریخی با همان نام واقع شده است. پارک در ژوئن سال1991م به منظور حفاظت از گیاهان منحصر به فرد منطقه، اکوسیستمها و بناهای فرهنگی و طبیعی بعلاوه مطالعه دقیق دربارهی منطقهی جنوب غربی حصار تأسيس شده است.
موزه ملی تاجیکستان یک موزه تازه بازسازی شده است که نمایشگاههایی از تاریخ قدیم و جدید جمهوری تاجیکستان را در خود جای داده است و در پایتخت کشور تاجیکستان، شهر دوشنبه، واقع شده است. این موزه در سال ۱۹۳۴ افتتاح و در سال ۱۹۹۹ عنوان موزه ملی را دریافت کرده است. این ساختمان منحصر به فرد برای همه بازدیدکنندگانی که شروع به کاوش در کشور کوچک آسیای مرکزی کردهاند واقعاً الهام بخش است و با معرفی تاریخ، طبیعت، زندگی محلی و فرهنگ مردم تاجیکستان مورد توجه گردشگران بسیاری قرار گرفته است. تاجیکستان کشوری در آسیای میانه است که توسط افغانستان، چین، قرقیزستان و ازبکستان احاطه شده است. این شهر به دلیل کوههای ناهموار مشهور به پیادهروی و کوهنوردی است. کوههای فان، در نزدیکی پایتخت ملی دوشنبه، دارای قلههای پوشیده از برف هستند که بیش از ۵۰۰۰ متر ارتفاع دارند.
درّه ورزاب منطقه تفریحی مورد علاقه ساکنین دوشنبه است. در آنجا تعداد زیادی منطقه تفریحی و مکانهایی برای استراحت و يا به قول تاجيكها دمگيری وجود دارد. ورزاب به عنوان یک منطقه جغرافیایی کوچک نزدیک دوشنبه، در نقطه تقاطع سرچشمه رود ورزاب و قسمتهای مرکزی از سراشیبیهای جنوبی رشته کوه حصار بسیار شناخته شده است. ناحیه ورزاب در مرزهای شمالی درّه زرافشان و در سراشیبیهای شمالی رشته کوه حصار واقع شده است. از شرق به درّه رامیت و از جنوب شرقی به راحتی و وحدت میرسد. بزرگراههایی که دوشنبه را با بخشهای شمالی کشور و درّه فرقانه، استرفشن (اوراتپّهسابق)، خجند، (لنينآبادسابق) و عینی و پنجکنت، به هم پیوند میدهند از درّه ورزاب عبور میكنند.
كوهستان فان مقصد توريستی مشهوی است كه در شمال غربی تاجيكستان واقع شده است. منطقه كوهستانی فان برای ديدار بسيار مناسب است. يك جادهی آسفالت دوشنبه را به بزرگترين درياچهی منطقه يعنی درياچه اسكندركول میرساند. جادهای ديگر از سمت شهر خجند و شهر استروشن و گردنه 3376 متری شهرستان و جادهای ديگر از شهر پنجكنت به درياچه زيبای اسكندركول میرسد. اكثر جادههای مناطق كوهستاني فان بدون آسفالت و شوسه میباشد. در عين حال مسيرهای اصلی آسفالته میباشد.
دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، در مرکز درّهی حصار و در ارتفاع 800 متری از سطح دریا واقع شده است. تا سال 1961 استالین آباد نامیده میشد. از سمت شمال و شرق به تپّه ماهورهای رشته کوههای پوشیده از برف حصار كه با قلّههایی به ارتفاع 4000 متر و بلندتر احاطه شده است، ميرسد، و از سمت جنوب با رودخانهی کافرنهان هم مرز است. دوشنبه در بزرگترین واحهی کشاورزی کشور واقع شده است. اين شهر در منطقهای در امتداد دو کنارهی رودخانهی ورزاب قرار دارد.
درّهی حصار منطقه وسیعی کوهستانی است به طول تقریباً 70 کیلومتر و 2 الی 18 کیلومتر پهنا كه رودخانههای كافرنهان،قرهتاغ و رودخانه شیرکنت از آن میگذرد.مردم در این منطقه در اوایل عصر حجر، 3 الی4 هزار سال قبل از میلاد ساکن بودهاند. بعدها این منطقه بخشی از باختر و سپس بخشهای یونانی-باختری و کوشان میشود. آثار باقیمانده از سنگچینهای گرد و مستطیل شکل ساخته دست بشر در مناطق باستانی که در میان ساکنین محلّی به تيپا معروف هستند در تعداد زیادی از باستانشناسیها یافت شده که گواه این موضوع هستند.
