خیوه

کاخ تاش‌حاوی یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر خیوه و یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری درباری خوارزم در نیمه نخست قرن نوزدهم است. این کاخ در محدوده تاریخی ایچان‌قلعه ، هسته درونی و محصور شهر قدیم خیوه، قرار دارد؛ مجموعه‌ای که در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. یونسکو ایچان‌قلعه را نمونه‌ای منسجم و به‌خوبی حفظ‌شده از معماری اسلامی آسیای مرکزی معرفی می‌کند و کاخ‌های ساخته‌شده در دوره الله‌قلی‌خان را در شمار بناهای برجسته آن قرار داده  است.

مسجد جامع خیوه، که در منابع با نام مسجد جمعه خیوه نیز شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی شهر خیوه و از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری سنتی خوارزم در ازبکستان است. این مسجد در بخش تاریخی شهر  و در محدوده ایچان‌قلعه قرار دارد؛ همان مجموعه‌ای که به دلیل تمرکز کم‌نظیری از مسجدها، مدرسه‌ها، مناره‌ها، آرامگاه‌ها و کاخ‌های تاریخی، در سال ۱۹۹۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

مجموعه اسلام خواجه، متشکل از کوچکترین مدرسه و بلندترین مناره خیوه، شکلی  به مناره‌های باستانی قرن XI و XII دارد و در قسمت جنوب شرقی ایچان قلعه  واقع شده است. سازندگان می‌خواستند چنین طرحی از مناره کلان بخارا پیشی  بگیرد و از قدیمی‌ترین سنت مناره سازی به شکل برج‌های باریک استفاده کنند.  ارتفاع بلندترین مناره خیوه (با احتساب پایه) 57 متر است. این مجموعه در  سالهای 1908-1910 به دستور اسلام خوجه، وزیر ارشد خانات خیوان در زمان محمد  رخیم خان دوم (1863-1910) و پسرش اصفهانیارخان (1910-1920) ساخته شد.

کلته منار خیوه یا مناره کوتاه یکی از شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی شهر خیوه در ازبکستان و یکی از نمادهای تصویری این شهر باستانی است. این مناره در بخش غربی ایچان‌قلعه، در نزدیکی دروازه آتا و درست در برابر مدرسه محمد امین‌خان قرار گرفته است.

شهر تاریخی و باستانی خیوه در استان خوارزم ازبکستان در سمت چپ ساحل  آمودریا (رودخانه جیحون ) بر اساس مطالعات باستان شناسی اواخر قرن یکم قبل  از میلاد ایجاد شده است. خیوه برگرفته از نام چاه آب قدیمی "حیوک Heyvak"  یعنی "صدای رضامندی" است که در زمانهای قدیم جاده ارتباطی تجاری غرب به شرق  از این شهر عبور می کرد. اوایل قرن چهارم میلادی خیوه و خوارزم در ترکیب  دولت ساسانی‌ها جزو سرزمین ایران بود که در سال 812 میلادی به تصرف عربها  درآمد.

کهن‌ترین بنای معماری باقی مانده از خیوه، مقبره شیخ سید علاء الدین است که  قدمت آن به اوایل قرن چهاردهم باز می‌گردد. این بنا توسط شاگرد و مریدان  شیخ سید علاء الدین، عارف معروف سلسله نقشبندی، امیر کولیال، ساخته شده  است. در اصل مقبره شامل یک ساختمان با یک درگاه کوچک در دیوار جنوبی بود.  مقبره با یک گنبد به شکل بادبان تخت مثلثی شکل بود. سپس زیارت‌خانه (محل  نماز) با سردر و ورودی (فعلاً فعال) در قرن هجدهم در بال غربی به این مقبره  متصل شد. ورودی اولیه بقعه خارج شده و دهانه طاق در دیوار غربی آن در کنار  زیارت‌خانه چیده شده است. طاقچه‌های به همین شکل دیوارهای دیگر زیارت‌خانه را عمیق‌تر کرد.

پهلوان محمود خوارزمی متخلص به قتّالی، مشهور به پوریای ولی، یکی از  نامدارترین و محبوب‌ترین پهلوانان تاریخ ایران است. او اهل سرزمین خوارزم و  پرده‌دار دارالصفا (خوی امروزی) بود و گفته شده در ورزش‌های زورخانه‌ای و  پهلوانی مهارت زیادی داشته‌ است به‌ طوری که کسی حریف او نبود و در  سرزمین‌های اسلامی سفر می‌کرد و با رقیبان گوناگون کُشتی می‌گرفت. او در  ساده‌زیستی،  دستگیری از مستمندان و ستمدیدگان، و چشم بستن بر زرق و برق  دنیای فانی، به  معرفتی ناب رسیده بوده‌است.

نمای اصلی مدرسه محمد امین خان دارای یک مناره عظیم و کم ارتفاع است. آنها  قرار بود منطقه اصلی شهر را در دروازه غربی ایچان قلعه با مناره و مدرسه  تکمیل کنند. این مناره قرار بود در صورت تکمیل شدن به بزرگترین مناره آسیای  مرکزی تبدیل شود. مناره ناتمام با قطر پایه 14.2 متر باید طبق نقشه آن 70  تا 80 متر ارتفاع می‌داشت. قطر در نظر گرفته شده با ارتفاع به شدت کاهش  می‌یافت که می توانست مناره را قوی‌تر کند. اما ساخت و ساز در ارتفاع 29  متری متوقف شد و به همین دلیل نام کلتا منار (یا مناره کوتاه) به آن اختصاص  یافت.

در بخش غربی ایچان قلعه، شهر تاریخی خیوه، بنایی بزرگ و باشکوه قرار گرفته که یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری دوره خانات خیوه به شمار می‌رود؛ مدرسه محمدامین‌خان. این مدرسه در نزدیکی دروازه آتا و درست روبه‌روی کُنه‌ارک قرار دارد و در کنار کلته منار، یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های معماری تاریخی خیوه را شکل می‌دهد.

در بخش غربی ایچان قلعه خیوه، درست در کنار دیوارهای تاریخی شهر، مجموعه‌ای قرار گرفته که زمانی مرکز سیاسی و حکومتی خانات خیوه بود؛ ارگ کهنه خیوه. این بنا در منابع انگلیسی با عنوان Kunya-Ark Fortress و در منابع روسی با نام Куня-Арк شناخته می‌شود.

ایچان‌قلعه یا قلعۀ ایچان در شهر خیوه، ازبکستان واقع گردیده است. شهر  قدیمی دارای بیش از ۵۰ بناهای تاریخی و ۲۵۰ خانه‌های  قدیمی از سدۀ هجدهم  یا نوزدهم است. یکی از این بناهای قدیمی مسجد جامع  می‌باشد که در در قرن  دهم ساخته شده‌است. جذاب‌ترین قسمت قلعۀ ایچان  دیواره‌های آجری ان است.  این بنا در سال ۱۹۹۰ در فهرست  میراث جهانی یونسکو ثبت شده و از آن محافظت  می‌شود.