بخارای شریف
بُخارا (به ازبکی: Buxoro) (به فارسی تاجیکی: Бухоро) پنجمین شهر بزرگ ازبکستان و مرکز ولایت بخارا است. شهر بخارا در جلگهٔ واقع در مسیر پایینی رود زرافشان و کنار کانال شاهرود (شهر رود) واقع است. جمعیت این شهر بر اساس برآورد سال ۲۰۱۷ حدود ۲۷۲٬۰۰۰ نفر بودهاست. بخارا (همراه با سمرقند) یکی از دو شهر بزرگ تاجیکنشین و فارسی زبان ازبکستان است. مردم بخارا تا امروز نیز به زبان فارسی با گویش ویژهٔ آسیای مرکزی که امروزه به زبان فارسی تاجیکی معروف شده سخن میگویند که برخی منابع میزان فارسی زبانان این شهر را ۹۰٪ هم یاد کردهاند. ازبکها و یهودیان بخارایی هم در بخارا زندگی میکنند. بخارا از کهنترین شهرهای فرارود است که خود شهر بیش از ۲٬۵۰۰ سال پیشینه دارد ولی پیشینهٔ ماندن انسانها در محلی که این شهر بر آن بنا شده به هزارهٔ دوم پیش از میلاد میرسد. بخارا در کنار جادهٔ ابریشم قرار گرفته و کاملترین نمونهٔ یک شهر در سدههای میانی در منطقهٔ آسیای مرکزی بهشمار میرود که نمای تاریخی باستانی آن تا اندازهٔ زیادی دست نخورده مانده است. از مهمترین بناهای تاریخی واقع در آن آرامگاه امیر اسماعیل سامانی که از شاهکارهای معماری مسلمانان در سدهٔ دهم میلادی بهشمار میرود و شمار زیادی مدرسه متعلق به سدهٔ هفدهم میلادی است. هستهٔ تاریخی مرکزی بخارا در فهرست میراث تاریخی جهانی بشر یونسکو به ثبت رسیده است. پنبه و آلو از مهمترین دستاوردهای کشاورزی بخارا بهشمار میآیند، چنان که آلو بخارا در ایران به گونهٔ کامل شناخته شدهاست.
بخارا، از کهنترین شهرهای آسیای مرکزی، بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد و بخش تاریخی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. این شهر بیش از ۱۴۰ اثر تاریخی و معماری شناختهشده دارد و یکی از مهمترین شهرهای جاده ابریشم محسوب میشود. در ادامه، فهرست نسبتاً کامل مهمترین اماکن تاریخی، باستانی و گردشگری بخارا آمده است:
آرامگاه چهاربکر یکی از مهمترین مجموعههای تاریخی و مذهبی اطراف بخارا در ازبکستان است؛ مجموعهای آرام و متفاوت که در روستای سومیتان، در فاصلهای حدود چند کیلومتری از مرکز تاریخی بخارا قرار دارد. این مجموعه در طول قرنها پیرامون آرامگاه شخصیتهای مذهبی و خاندانهای بانفوذ بخارا شکل گرفته و امروزه یکی از ارزشمندترین نمونههای معماری آرامگاهی آسیای مرکزی به شمار میرود. چهاربکر را گاهی «شهر مردگان» نیز مینامند؛ عنوانی که به گستردگی گورستان، حیاطهای آرامگاهی و فضای معنوی آن اشاره دارد.
آرامگاه خواجه بهاءالدین محمد نقشبند بخاری یکی از مهمترین زیارتگاههای تاریخی و مذهبی اطراف بخارا در ازبکستان است؛ مکانی که نام آن با یکی از تأثیرگذارترین شخصیتهای عرفان اسلامی و بنیانگذار طریقت نقشبندیه پیوند خورده است. این مجموعه در روستای قصر عارفان ، حدود ۱۲ کیلومتری بخارا قرار دارد و آرامگاه بهاءالدین نقشبند را در کنار خانقاه، مسجدها، مناره، مدرسه، گورستان تاریخی و موزه طریقت نقشبندیه در خود جای داده است.
نمازگاه بخارا یک سکوی نماز است که برای نماز در روزهای عید مانند قربان و فطر، در نظر گرفته شده است و در جنوب باختری بخارا جای دارد. واژهٔ «نمازگاه» به معنی جاییست که میتوان در آن نماز خواند. نمازگاه میتواند یک اتاق یا فقط یک جانماز باشد که از سوی یک مسلمان برای فراهم کردن جایی پاک برای نماز گزاردن در نظر گرفته میشود.
مسجد مغاک عطاری یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از مهمترین آثار معماری اسلامی در آسیای مرکزی است. این مسجد تاریخی در قلب بافت کهن بخارا قرار گرفته و به دلیل قدمت، معماری منحصربهفرد و لایههای تاریخی متعددی که در ساختار آن دیده میشود، جایگاه ویژهای در میان جاذبههای تاریخی ازبکستان دارد. مسجد مغاک عطاری بخشی از مرکز تاریخی بخارا است؛ مجموعهای که به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است.
چشمه ایوب یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در نزدیکی آرامگاه اسماعیل سامانی قرار دارد. این مجموعه تاریخی علاوه بر معماری ویژه، به دلیل روایتها و افسانههای مذهبی مرتبط با حضرت ایوب نیز شهرت دارد. بر اساس روایت مشهور محلی، حضرت ایوب در جریان سفر خود به این منطقه با مردمی روبهرو شد که از کمبود آب رنج میبردند. او با عصای خود بر زمین زد و چشمهای از آن جوشید؛ آبی که مردم منطقه آن را پاک و شفابخش میدانستند.
مسجد بالاحوض یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهر بخارا در ازبکستان است که در مقابل ارگ بخارا و در محدوده تاریخی ریگستان قرار دارد. این مسجد به دلیل ایوان بلند و ستونهای چوبی ظریف و رنگارنگ خود، یکی از نمونههای شاخص معماری مذهبی بخارا به شمار میرود و در کنار ارگ بخارا، بخش مهمی از سیمای تاریخی این شهر را شکل میدهد. مجموعه تاریخی بخارا نیز به دلیل اهمیت استثنایی تاریخی و معماری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد.
طاق زرگران یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی شهر بخارای کشور ازبکستان است. این بازار در سدهٔ شانزدهم (۱۵۸۶-۱۵۸۷ میلادی) در زمان فرمانروایی عبداللهخان دوم از دودمان شیبانیان ساختهشد. زرگران بزرگترین بازار در میان چندین بازارِ سرپوشیدهٔ کهن بخارا و پیچیدهترینشان در ساخت و ساز و چیدمان است.
طاق صرافان یک بازار سنتی سرپوشیده در میانهٔ تاریخی بخارا در ازبکستان میباشد.این بازار ساختهشده در سدهٔ شانزدهم (۱۵۳۴–۱۵۳۵) در زمان فرمانروایی عبیدالله خان از دودمان شیبانیان ازبک است.طاق صرافان یکی از چندین بازار سرپوشیدهٔ بخاراست. تا میانههای سدهٔ بیستم در جایگاه یک بازار معمولی بود که در آن نیازمندیها و ابزار روزمرهٔ به فروش میرسید و یکی از اصلیترین بازارهای سرپوشیدهٔ بخارا شمرده میشد.
چار منار (ازبکی Chor Minor) که با نام مدرسه خلیف نیاز کل نیز نامیده میشود، دروازهخانه تاریخی مدرسهای اکنون نابود شده در شهر تاریخی بخارا در ازبکستان است. این سازه به عنوان یک بنای میراث فرهنگی حفاظت شده، و همچنین بخشی از میراث جهانی یونسکو در مرکز تاریخی بخارا است. نام چار منار به فارسی بوده و به وجود چهار مناره در این سازه اشاره دارد.
مدرسه عبدالعزیزخان یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی بخارا و از برجستهترین نمونههای معماری دوره اشترخانیان در ازبکستان است. این مدرسه در سالهای ۱۶۵۱ تا ۱۶۵۲ میلادی به فرمان عبدالعزیزخان، فرمانروای دودمان اشترخانی، ساخته شد و امروزه در کنار مدرسه الغبیگ، یکی از مهمترین مجموعههای معماری تاریخی مرکز بخارا به شمار میرود. آنچه مدرسه عبدالعزیزخان را از بسیاری از مدارس تاریخی بخارا متمایز میکند، غنای تزئینات، تنوع تکنیکهای هنری و استفاده گسترده از نقشهای گیاهی، هندسی و تصویری در معماری آن است.
عبدالعزیزخان (۱۶۱۴–۱۶۸۳ م)، پسر ندر محمد خان، فرمانروای ازبک بخارا (خان بخارا) در قرن هفدهم، پنجمین خان سلسله جانی (هشترخانی) بود که از ۱۶۴۵ تا ۱۶۸۱ میلادی سلطنت نمود. عبدالعزیزخان، مفتی و یکی از برجستهترین فرمانروایان سلسله جانیان بود. او فقه را نزد آخوند ملامحمد شریف بخاری آموخت و از وی اجازه فتوا گرفت. ادیب نیز بود و اغلب نامهها و فرمانها را خود انشا میکرد. با مرگ عبدالعزیز خان، سلسله جانیان رو به زوال نهاد.
مدرسهٔ الغبیگ بخارا یک مدرسهٔ دینی در میانهٔ تاریخی شهر بخارا است که در سال ۱۴۱۷ از سوی پادشاه و ستارهشناس تیموری الغبیگ (۱۴۰۹–۱۴۴۹) ساختهشد. این سازه یادگار دوران شکوفایی معماری آسیای میانه است که در ساخت آن از سازههای دیگر شهرهای آسیای میانه الگوبرداری شدهاست. امروزه، این مدرسه تنها سازه در این مقیاس است که از زمان فرمانروایی تیموریان در بخارا به جا ماندهاست. این مدرسه همچنین کهنترین سازهٔ بجا مانده از میان سه مدرسهایست که از سوی الغ بیگ در بخارا ساخته شدهاست.
مدرسه «نادر دیوانبیگی» یکی دیگر از آثار تاریخی و معماری شهر «بخارا» است. مدرسه نادر دیوان بیگی توسط نادر دیوانبیگی با دستور وزیر بخارا به نام «امام قلیخان» در سالهای 1622 و 1623 میلادی ساخته شده است. این مدرسه در سمت شرق مجموعه لب حوض واقع است که در ابتدا به عنوان کاروانسرای ساخته شده است.
آثار هنری موجود در دنیای اسلام با توجه به احوال و گرایشهای اندیشه هنرمندانش و نیز حامیان آنها دارای معنایی گوناگونی است، برخی اوقات این آثار بیانگر رمزی هستند که میتواند متأثر از تفکرات عرفای مسلط در زمان خلق اثر باشد. این چنین آثاری در هر لایه از معانی خود، رمزی با بار ارزشی ویژهای را جای دادهاند. هدف این پژوهش، نشانه شناسی نقش سیمرغ در سَر در مدرسه دیوان بیگی بخارا است که با بهره گیری از رویکرد نشانه شناسی لایهای و نیز با توجه به تفکرات عرفای اسلامی و مفاهیم اسطورهای این نقش به این دو پرسش پاسخ داده است،
یکی دیگر از جاذبههای شهر «بخارا» کاخ تابستانی شهر امیر یعنی مجموعه «ستاره ماه خاصه» است. این کاخ تابستانی در فاصله 4 کیلومتری شمال شهر بخارا واقع است. این تنها کاخ بیرون شهری باقی مانده از انقلاب اکتبر میباشد. کارهای ساخت و ساز کاخ ستاره ماه خاصه در اواسط قرن نوزدهم در دوران «امیر نصراللهخان» آغاز شد که تعداد زیادی از این بناها در دوران مختلف از بین رفته است.
یکی از بناهای مرکزی بخارای باستان منطقه لب حوض می باشد. مدرسه کاکلداش، مدرسه نادر دیوان بیگی و خانقاه صوفیان (محل صوفیان)، میدان تاریخی مرکزی را تشکیل میدهند. لب حوض زمانی یک محل تجاری مهم در جاده ابریشم بود اکنون کافه و رستورانی وجود دارد که با آب خنک شما را از گرمای روزهای گرم تابستانی نجات میدهد.
شاید بپرسید چرا تصویر او با بخارا مرتبط است. برای ساکنان کشور ازبکستان، این شخصیت رنگارنگ توسط نویسنده شوروی لئونید سولوویوف کشف شد. او دو رمان در مورد ماجراهای خوجه نصرالدین نوشت: «دردسر» و «شاهزاده مسحور». در اثر دوم قهرمان خوجه نصرالدین بخارا را طی می کند و وارد دربار امیر بخارا می شود. بر اساس این رمان در سال 1942 فیلمی ساخته شد و این شخصیت در بخارا ریشه دوانید که حتی به یک نماد ملی تبدیل شد.
مدرسهٔ میرعرب یک مدرسهٔ دینیست که میان سالهای ۱۵۳۰-۱۵۳۶ میلادی در دورهٔ فرمانروایی خانات بخارا (۱۵۰۰-۱۷۸۵ میلادی) به دست شیخ «عبدالله النقشبندی الیمنی» نامــوَر به امیر عرب در شهر بخارا در ازبکستان ساختهشد.مدرسهٔ میرعرب دربردارندهٔ کلاسهای درس و خوابگاه برای دانشآموزان بود. دورهٔ دانشآموزی در مدرسهٔ میرعرب ۹ سال بود که در دو گام انجام میگرفت. دانشآموزان در این مدرسه تجوید، حدیث، فقه و تاریخ اسلام و دو زبان عربی و فارسی میآموختند. در دورهٔ کمونیسم نیز زبان روسی، تاریخ ملتهای اتحادیهٔ جماهیر شوروی، قانون کمونیسم و ورزش نیز به این درسها افزودهشد.این مدرسه امروزه موزه شدهاست. سازمان یونسکو از سال ۱۹۹۳ میلادی این مدرسه را در فهرست میراث جهانی گنجاند.
مناره کلان بخارا یکی از مشهورترین بناهای تاریخی ازبکستان و یکی از شاخصترین نمادهای شهر باستانی بخارا است؛ سازهای آجری و باشکوه که بیش از هشت قرن در قلب این شهر تاریخی پابرجا مانده و امروزه یکی از مهمترین دیدنیهای مجموعه پای کلان به شمار میرود. این مناره در کنار مسجد کلان و مدرسه میرعرب، منظرهای را شکل داده که برای بسیاری از مسافرانی که به بخارا سفر میکنند،
مسجد کلان یکی از بناهای برجسته بخارا است که قدمت آن به قرن پانزدهم میرسد. بر اساس دادههای کاوشهای باستانشناسی، مسجد اصلی ظاهراً در زمان حمله مغولها در اثر آتشسوزی ویران و برچیده شد اما مدتی بعد بازسازی شد. مسجد بازسازی شده مدت زیادی باقی نماند. بنا بر منابع مکتوب آن زمان، در قرن پانزدهم، در زمان شیبانیان، مسجد جدیدی ساخته شد.
در زمان اسماعیل سامانی، قلمرو سامانیان گسترش یافت و بخارا پایتخت سامانیان شد. این شهر به مرکزی فرهنگی و هنری برای رقابت با بغداد تبدیل شد و زبان و فرهنگ فارسی به جای عربی در اینجا بیشتر رواج پیدا کرد. تجارت در امتداد جادههای ابریشم، ثروت عظیمی را برای شهرهای تجاری مانند بخارا به وجود آورد. این ثروت جدید اغلب برای حمایت از مساجد، خانههای کاخ و مقبرهها استفاده میشد. مقبره اسماعیل سامانی (همچنین آرامگاه سامانیان)، یکی از قدیمیترین بناهای تاریخی بخارا، در محل گورستان باستانی در پارک سامانیان در نزدیکی میدان رجستان قرار دارد. این مقبره علاوه بر زیبایی، به دلیل اینکه قدیمیترین بنای معماری اسلامی در آسیای مرکزی است، شهرت دارد و در قرن نهم (بین سالهای ۸۹۲ تا ۹۴۳) به عنوان آرامگاه اسماعیل سامانی، امیر قدرتمند و تأثیرگذار سلسله سامانیان، ساخته شد.
زندان امیر که در زبان فارسی با نام «زندان» یا «زندان امیر» شناخته میشود، یکی از بناهای تاریخی و متفاوت شهر بخارا در ازبکستان است. این بنای تاریخی در بخش شمالغربی بافت قدیم شهر قرار گرفته و برخلاف بسیاری از مدرسهها، مسجدها، بازارها و آرامگاههای باشکوه بخارا، داستان آن با زندان، مجازات و بخش تاریکتری از تاریخ این شهر ارتباط دارد.
ارگ و قلعه دیدنی بخارا قدیمیترین بنای بخارا است که قدمت اصلی آن به پیش از میلاد مسیح برمیگردد. از آن زمان، تا زمان تهاجم ارتش سرخ در سال ۱۹۲۰، مردمان مختلفی در آن سکونت داشتند. بخارا عمدتاً به عنوان اقامتگاه امیران بخارا شناخته میشد، و علاوه بر آنها مقامات منصوب، شاعران و علما را نیز در خود جای داده بود. ارگ بخارا با داشتن کاخهای سلطنتی، ادارات دولتی، اسطبلها و کتابخانههای متعدد خود شهری بزرگ بود. بخارا از شهرهای کهنی است که دارای تاریخی ۲۵۰۰ ساله است. این شهر که در ازبکستان واقع شده است، در گذشته بخشی از ایران بود. بخارا افراد شاخص و معروفی را در خاک خود پرورش داده است. دانشمندان و نویسندگان مشهور آسیای مرکزی مانند فردوسی، رودکی، فارابی، ابن سینا و عمر خیام در این قلعه زندگی و کار میکردند. به گفته ابن سینا، کتابخانه منحصر به فردی در ارگ نگهداری میشد که متأسفانه از بین رفت.
به ازبکستان وارد شدیم و نامهربانیها و درشت کرداریهای مرزبانان را به شوق پای نهادن در وادی شریف بخارا، شهر مدرسهها و مروارید قرون میانه، تاب آوردیم. ازبکان که خود را تورانی میدانند، برخوردهایی بس نامهربانانه و درشت در مرزها دارند. در مرز ورودی ازبکستان، جامهدانهایمان را وارسیدند، داروهایمان را با سیستم دارویی کشورشان تخمین زدند، عکسهایی را که در تلفن یا تبلتها داشتیم تماشا کردند، درباره عکسهای شخصی ما نظر دادند و ربات وار و بیاعتنا به خشم ما تا توانستند معطلمان کردند. خاطره عبور از مرزهای ازبکستان تلخترین بود در این سفر.
