تعزیه در لغت به معنای سوگواری و برپا داشتن یادبود برای عزیزان از دست رفته است. اما آنچه پس از شنیدن نام تعزیه در ذهن ایرانیان تداعی می­شود نمایشی مذهبی و آیینی است و افرادی که آشنا به فن نمایش هستند برای سوگواری­های ماه محرم و مصیبت­هایی که بر امام سوم شیعیان، حسین علیه­السلام ، خانواده و یارانش در راه کربلا و صحنۀ نبرد با لشکر یزید اتفاق افتاد به اجرای نمایش می­پردازند. در تعزیه چون اهمیت خواندن هنرمندانۀ اشعار بیش از روش اجرا و نمایش واقعه­هاست آن را در قیاس با روضه­خوانی "تعزیه­خوانی" نامیده­اند. تعزیه معمولاً با به اجرا درآمدن پیش­خوانی نمایش مجلس اصلی آغاز می­شود. کسی که تعزیه را برپا می­کند "بانی"، گردانندۀ آن را تعزیه گردان"، و بازیگران آن را تعزیه­خوان یا شبیه ­خوان می­ نامند.

در غرب شهر کاشان در منطقه­ای کوهستانی چند آبادی نزدیک به هم وجود دارد که به نام اردهال خوانده می­شود. مرکز این آبادی­ها مشهد­ اردهال است و مردم آن را "مشهد قالی" نیز می­خوانند. این مکان را از آن­رو مشهد می­ن امند که محل شهادت یکی از امامزادگان شیعه است. مراسم قالی­ شویان یکی از مراسم­ های آیینی با قدمتی نزدیک به یک هزارسال است که در فهرست میراث فرهنگی و معنوی یونسکو به ثبت رسیده است. این مراسم معروف به «جمعه قالی»، در واقع آیینِ نمایشِ نمادینِ واقعه­ی شهادت، تشییع و خاکسپاری امامزاده سلطان ‌علی است که هر ساله توسط اهالی فین کاشان و روستای خاوه­ی اردهال برگزار می ‌شود.

نوروز یکی از کهن ‌ترین جشن‌ های به جا مانده از دوران ایران باستان است که در نخستین روز از سال خورشیدی ایرانی با آغاز فصل بهار، در یکم فروردین ماه همه ‌ساله با شور و نشاط بسیار در مناطق گوناگون با آداب و رسوم خاص هر منطقه در سیزده روزِ متوالی برگزار می‌ گردد. جشن نوروز و ورود به سال نو به ‌طور مشترک میان کشورهای برگزار کننده ی آن نظیر ایران، جمهوری آذربایجان، هند، پاکستان، قرقیزستان و ترکیه در سال 2009 میلادی (1388 هجری شمسی) در فهرست میراث فرهنگی و معنوی یونسکو به ثبت رسیده است. در هفتم فروردین ۱۳۸۹ نیز نخستین دوره ی جشن جهانی نوروز در تهران برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانه ی نوروز» معرفی گردید. در برخی کشورها نوروز دارای تعطیلات رسمی است که در ایران چهار روز نخستِ فروردین، تعطیل رسمی بوده و برای برخی سازمان ‌ها تا سیزدهم فروردین این تعطیلات ادامه دارد.

دوتار "  Dotār" در نوع خود کهن ترین ساز زهی ایران، بلکه تمام خاورمیانه و آسیای مرکزی، به شمار می رود. تصویر این ساز در یرخی از حجاری های چندین هزار ساله موجود است و در کتبی که به زبان پهلوی تالیف شده نام این ساز به عنوان تنبور و یا تمبور آمده است.

ورزش زورخانه ­ای یا پهلوانی یک هنر رزمی است که بیان کننده ی باورهای اسلامی، عرفانی و باستانی ایران است. این ورزش سنتی توسط ده­ تا بیست مرد انجام می­شود و در دسته ی ورزش­ های نمایشی همانند ژیمناستیک قرار می­ گیرد. به محل اجرای این ورزش زورخانه می­گویند که فضایی است سر­پوشیده، برخی این بناها را شبیه به عبادتگاه­ های دوران باستان ایران می­دانند. از نگاه تاریخی تاسیس اولین زورخانه را به پهلوان نامدار ایرانی پوریای­ ولی در سال 772 هجری قمری نسبت می­دهند اگرچه که پیشینه ی این ورزش به دوران باستان می­ رسد.

کمانچه یکی از سازهای اصیل وکهن ایران است که تاریخچه ی طولانی دارد. از قر­ن­ های اولیه ی هجری نام آن در برخی اشعار و متون آمده است. نخستین نشانه ی تاریخی کمانچه مربوط به کتاب موسیقی­ الکبیر اثر ابونصر­فارابی در سده ی چهارم­ هجری است. او در این کتاب از کمانچه با نام عربی آن رباب یاد می­کند. عده­ ای بر این باورند که کمانچه تکامل یافته ی ساز رباب است.

نقالی یا پرده­ خوانی از آیین­ های کهن ایران ­زمین است که با گذر زمان دستخوش تحولاتی چند شده است. ریشه­ های این آیین را با تمرکز بر ریشه ی لغوی ­اش، که به معنای قصه­ خوانی است، باید در دوران اشکانی و گوسان­ هایی جستجو کنیم که به بازگو کردن قصه­ های حماسی شهره بودند. اگر چه سنت­های مشابه دیگری نیز به صورت داستان ­سرایی توأم با موسیقی، عمدتاً با تکیه بر داستان­ های قومی، ملی و حماسی در دوران ساسانی وجود داشت، امروزه مراد ما از آن چیزی که نقالی می­خوانیمش، آیینی است که عمدتاً در دوران اسلامی رواج چشمگیری یافته است و نمی­توان آن را منفک از اعتقادات و تعلقات دینی و مذهبی ­اش بررسی کرد.

نوازندگان و خوانندگان شمال خراسان شامل سه گروه عاشق­ ها، بخشی­ ها و لوطی­ ها می­ شوند؛ که با نواختن سازهایی چون کمانچه، دوتار، دهل، سرنا، قوشمه و نی متناسب با هر رویداد تاریخی یا فرهنگی آهنگی می ­سازند. هر گاه آفت به جان گوسفندان می­ افتاد، آهنگ­ هایی چون "لاله­ زار" و اگر دشمن حمله می­ کرد، آهنگ ­های عاشقانه­ ایی مانند "الله مزاره" شکل می­ گرفت: "الله مزاره، مزاره وا چه روزگاره / الله مزاره، مزاره غریب روزگاره/ الله مزاره، مزاره عاشق گنه­کاره".

موسیقی ایران، با نام ­های موسیقی سنتی ایرانی، موسیقی کلاسیک ایرانی و گاهی با عنوان موسیقی دستگاهی شناخته می ­­شود. در حقیقت این هنر طی سال­ها سینه به سینه و از استاد به شاگرد منتقل می­شده و آنچه که امروزه تحت عنوان موسیقی سنتی ایران در دسترس ماست حاصل ممارست، فداکاری و تلاش مردان و زنان بزرگی است.

شهر کاشان در دوران شاه­­ عباس کبیر مرکز بافت قالی ­های درباری بود و به دستور شاه کارگاه­ های قالی بافی در این شهر برپا شد. قالی ­های ابریشمی، نقره­ باف و زر­باف که به نام قالی شاه­ عباس معروف است به این محل نسبت داده می­ شود. از لحاظ تاریخی قالی کاشان به دو دوره ی تاریخی تقسیم می­­شود: یک دوره ی طلائی و یک دوره که پس از تعطیلی حدود دو قرن کارگاه­ های قالی بافی این شهر آغاز به کار کردند.

یکی از هنرهای مهم خطه ی  فارس که آوازه جهانی دارد قالی است که به قالی شیراز نیز معروف است. تار و پود اکثر قالی­ های قدیمی فارس از پشم بافته شده است و تمامی قالی­ های تولید شده ی این استان درهمه ی مراحل تولید به دست زنان هنرمند عشایر بافته می ­شود؛ شیوه ی  بافت این فرش ­ها در هر ایل و طایفه متفاوت است با این حال همه ی  بافته ­های این خطه به جز گبه ی دو­رو با دارهای افقی (زمینی) بافته می­شود علت استفاده از این دار خاصیت قابل­حمل بودن آن توسط چهارپایان است.

تاریخچه ی پخت نان به هزاره­ های خیلی قبل می­رسد. در ابتدا انسان دانه­ های کوبیده شده غلات مختلف را با آب مخلوط می­کرد و خمیر حاصل را روی سنگ­های داغ می­پخت و با گذر زمان و پی بردن به فوت و فن­های شیوه ی پخت نان نیز کامل­ تر شده است. تمدن ­ها و فرهنگ­ های مختلف نان­ های متفاوتی را تولید می­کنند. نان لواش یکی از نان ­های قدیمی خاورمیانه است و امروزه در کشورهایی همچون ایران، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان و ترکیه هنوز مورد استفاده قرار می­گیرد؛ و به دو شکل سنتی و صنعتی تهیه می­شود.

لنج ­سازی و قایق ­سازی از قدیمی ­ترین صنایع بومی جنوب ایران به شمار می­رود و سابقۀ آن به دوره افشاریه می­رسد. هر چند با کشف آثار باستانی دوره ساسانی در سرزمین مغولستان امروزی و کشف بنادر اشکانی و ساسانی قدمت دریانوردی ایران را می­توانیم بسیار کهن­تر بدانیم. ساکنان ساحل شمالی خلیج ­فارس برای سفرهای دریایی، تجارت، ماهیگیری و صید مروارید از لنج­ های دست­ ساز خود استفاده می­ کنند؛ و در گذشته با لنج­ های بادبانی به شهر­های بمبئی، بصره و کشورهای شرق آفریقا و تانزانیا سفر یک­ساله و تجارت می­کردند. این صنعت دارای پیشینه ی فرهنگی غنی است؛ شعرهایی که زنان به هنگام بازگشت از دریا می­خوانند و یا آوازهای قایقرانان به هنگام کار را می­توان میراث ناملموس این صنعت قلمداد کرد.

«چوگان» ورزشی گروهی، با قدمت بالا در ایران است که به سبب رواج آن در میان پادشاهان و بزرگان به ورزشی اشرافی مشهورگردیده است. این بازی از حدود ۶۰۰ قبل از میلاد در ایران شکل گرفته و از دوره‌ ی هخامنشیان انجام می ‌شده است. چوگان در ابتدا تفریحی جهت نمایش استعداد اسب های جنگی سوارکاران نظامی ایرانی به شمار می رفت. شاه عباس نیز در قزوین و اصفهان (میدان نقش جهان) به این بازی می پرداخت. چوگان در ایران پس از صفویان کم‌کم رو به فراموشی رفته و در زمان پهلوی، در ارتباط با اروپاییان، دوباره مورد توجه قرار گرفت، ولی مانند گذشته رواج نیافت. هم اکنون از سوی کمیته ی بین ‌المللی المپیک به عنوان یکی از ورزش ‌های جهانی شناخته شده است. نام «چوگان» برگرفته از چوبی است که برای انجام این بازی استفاده می ‌شود و مهارت بازیکنان در زدن گوی با چوگان، اسب‌ سواری و هماهنگی و حفظ تعادل در بازی از اهمیت بسیاری برخوردار است.

مینیاتور ایرانی یکی از آثار هنری درخشان فرهنگ گذشته ایران است. برخی از محققان می گویند که پیدایش این گونه نقاشی ها در ایران به دوره هخامنشیان برمی گردد، در حالی که این هنر را می توان در داخل غارها یافت. نمونه هایی در غارهای استان لرستان کشف شده است. به تصویر کشیدن صحنه های نبرد، شکار و حیوانات توجه شده است.

منظر فرهنگی هورامانات/ اورامانات در تاریخ پنجم مرداد ماه سال 1400 خورشیدی، مقارن با  25 ژوئن سال 2021 میلادی، در جریان 44مین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو تأیید شد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. هورامان یا اورامان گستره‌ای تاریخی-فرهنگی واقع در استان‌های کردستان و کرمانشاه است که از منظر معماری بافتی پلکانی دارد و آداب و رسوم  آن کاملاً خاص این منطقه است. این منظر فرهنگی  بخش‌هایی در شهرستان‌های سروآباد، سنندج و کامیاران در کردستان و شهرهای‌ روانسر، پاوه، جوانرود و ثلاث باباجانی در کرمانشاه را دربرمی‌گیرد. این منطقه همچنین دره‌های ژاوه رود، اورامان تخت و لهون را شامل می‌شود. در واقع، دو بخش اصلی برای این منظر تعریف شده است: دره مرکزی-شرقی (ژاوه‌رود و تخت، در استان کردستان) و دره غربی (لهون در استان کرمانشاه).

پرونده راه‌آهن سراسری ایران، موسوم به راه‌آهن شمال-جنوب، در تاریخ سوم مردادماه 1400 خورشیدی در چهل و چهارمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو بررسی شد و با تصویب اعضای کمیته، این پرونده به‌عنوان بیست و پنجمین میراث فرهنگی ملموس ایران در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد. در متن معرفی «راه آهن سراسری ایران» بر روی سایت یونسکو این‌گونه آمده است:

جنگل‌های هیرکانی توده منحصر به فرد جنگلی در ساحل جنوبی دریای خزر، مربوط به دوره تریاس، بازمانده دوران سوم زمین‌شناسی وعصر یخبندان است که به دلیل اقلیم و شرایط معتدل‌ حاشیه دریای خزر تاکنون پابرجا بوده و به عنوان دومين اثر بزرگ طبيعي ایران در فهرست ميراث جهاني یونسکو به ثبت رسیده است.

منظر باستان شناسی ساسانی فارس دربرگیرنده ی ارزشمندترین آثار تاریخی، معماری و شهرسازی شامل کاخ ها و قلعه ها، غارها و نقش برجسته های مربوط به دوران ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۸ بعد از میلاد) است که در مناطق تاریخی فیروزآباد، بیشاپور و سروستان قرار دارند. از نقاط برجسته ی هنری این منظر می توان به شیو ه های ایوان سازی، نخستین نمونه های گنبدسازی روی بناهای چهارگوش، به کار بردن خشت و لاشه سنگ با ملات ساروج و هنر سنگ تراشی اشاره کرد. علاوه بر وجود بناهایی با سبک ساسانی آثاری از الگوها و ساختارهای مربوط به دوران هخامنشی، اشکانی و همچنین سبک رومی، که تأثیر بسزایی بر معماری و سبک های هنری عصر اسلامی داشته اند، نیز در این مجموعه مشهود است.

قنات نمادی از تمدن، سنت و فرهنگ در مناطق بیابانی و نمونه ای برجسته از کاربرد سیستم های پیچیده ی معماری در ایران است. در واقع قنات مجرایی تونلی شکل است که به منظور ارتباط رشته چاه هایی که از «مادرچاه» سرچشمه می گیرند در عمق زمین حفر می شود و هدف آن هدایت و مدیریت آب جهت مصارف کشاورزی و مصارف دیگر است. محلی که آب قنات ها به سطح زمین می رسد «دهانه ی کاریز، سر قنات، یا مظهر» نامیده می شود.