میراث ناملموس ایران در یونسکو مجموعهای از آیینها، جشنها، هنرها، موسیقی، دانشها، مهارتهای سنتی و شیوههای فرهنگی است که بخشی از هویت و تنوع فرهنگی ایران را شکل میدهند. این میراث برخلاف بناها و محوطههای تاریخی، بیشتر در قالب دانش و مهارتهای نسلبهنسل، آیینهای اجتماعی، هنرهای نمایشی، موسیقی، صنایع دستی و سنتهای فرهنگی زنده هستند. در این بخش از مجله گردشگری سفرهای ناز، عناصر میراث فرهنگی ناملموس ایران که در فهرستهای یونسکو ثبت شدهاند معرفی میشوند و درباره پیشینه، ویژگیها، محل رواج و اهمیت فرهنگی هر یک اطلاعات ارائه خواهد شد. تعریف و چارچوب این نوع میراث نیز بر اساس کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، حوزههایی مانند سنتهای شفاهی، هنرهای نمایشی، آیینها، دانش و مهارتهای سنتی را دربرمیگیرد.
آئین زیارت کلیسای تادئوس چندی است که در فهرست میراث معنوی یونسکو قرار گرفته است. مجموعه رهبانی تادئوس قدیس که تحت عنوان کلیسای طاطاووس در فهرست آثار ملی ثبت شده است و با نام قره کلیسا نیز شناخته می شود، در استان آذربایجان غربی، در ۲۰ کیلومتری جنوب غربی شهر ماکو و در مجاورت روستایی به همین نام قرار گرفته است.
وقفنامۀ ربع رشیدی نسخۀ سدۀ 13 میلادی در سال 2007 در فهرست برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو به ثبت رسید. حافظۀ جهانی یونسکو برنامهای است که در سال 1992 از سوی کمیته مشورتی بینالمللی پیشنهاد شد و مدیرکل یونسکو آن را تأیید کرد. هدف از این طرح حفظ میراث مستند و سهولت دسترسی به آنها و نیز ممانعت از داد و ستد غیرقانونی، تاراج، پراکندگی و نابودی این میراث ارزشمند است. مهمترین معیارهای گزینش این آثار اهمیت جهانی و نیز ارزش برجسته در سطح بینالمللی است.
شاهنامه بایسنقری یکی از ارزشمندترین نسخههای خطی شاهنامه فردوسی و از برجستهترین نمونههای هنر کتابآرایی، خوشنویسی، تذهیب و نگارگری ایران در دوره تیموری است. این نسخه در قرن پانزدهم میلادی و به فرمان بایسنقر میرزا ، شاهزاده تیموری و از مهمترین حامیان هنر و فرهنگ دربار هرات، تهیه شد و مجموعهای کمنظیر از متن حماسی فردوسی و نگارههای ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داد.
تعزیه در لغت به معنای سوگواری و برپا داشتن یادبود برای عزیزان از دست رفته است. اما آنچه پس از شنیدن نام تعزیه در ذهن ایرانیان تداعی میشود نمایشی مذهبی و آیینی است و افرادی که آشنا به فن نمایش هستند برای سوگواریهای ماه محرم و مصیبتهایی که بر امام سوم شیعیان، حسین علیهالسلام ، خانواده و یارانش در راه کربلا و صحنۀ نبرد با لشکر یزید اتفاق افتاد به اجرای نمایش میپردازند. در تعزیه چون اهمیت خواندن هنرمندانۀ اشعار بیش از روش اجرا و نمایش واقعههاست آن را در قیاس با روضهخوانی "تعزیهخوانی" نامیدهاند. تعزیه معمولاً با به اجرا درآمدن پیشخوانی نمایش مجلس اصلی آغاز میشود. کسی که تعزیه را برپا میکند "بانی"، گردانندۀ آن را تعزیه گردان"، و بازیگران آن را تعزیهخوان یا شبیه خوان می نامند.
در غرب شهر کاشان در منطقهای کوهستانی چند آبادی نزدیک به هم وجود دارد که به نام اردهال خوانده میشود. مرکز این آبادیها مشهد اردهال است و مردم آن را "مشهد قالی" نیز میخوانند. این مکان را از آنرو مشهد مینامند که محل شهادت یکی از امامزادگان شیعه است. مراسم قالیشویان یکی از مراسم های آیینی با قدمتی نزدیک به یک هزارسال است که در فهرست میراث فرهنگی و معنوی یونسکو به ثبت رسیده است. این مراسم معروف به «جمعه قالی»، در واقع آیینِ نمایشِ نمادینِ واقعهی شهادت، تشییع و خاکسپاری امامزاده سلطان علی است که هر ساله توسط اهالی فین کاشان و روستای خاوهی اردهال برگزار می شود.
نوروز یکی از مهمترین جشنهای سنتی ایران و یکی از شناختهشدهترین آیینهای آغاز سال نو در جهان است که با فرارسیدن بهار و آغاز سال در تقویم خورشیدی همراه میشود. این جشن در گستره وسیعی از ایران و بخشهایی از آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و جنوب آسیا برگزار میشود و اگرچه هر جامعه و منطقه شیوه خاص خود را برای برگزاری آن دارد، مفاهیمی مانند نو شدن طبیعت، آغاز زندگی دوباره، پاکیزگی، دیدار خانواده، دوستی، بخشش و امید در بسیاری از سنتهای نوروزی مشترک هستند.
کمانچه یکی از مهمترین سازهای زهی ـ آرشهای موسیقی ایران و از سازهای ریشهدار در حوزه فرهنگی ایران و خاورمیانه است. این ساز با صدای کشیده، ظریف و انعطافپذیر خود جایگاه ویژهای در موسیقی دستگاهی ایران و همچنین موسیقی نواحی مختلف کشور دارد و در بسیاری از اجراهای سنتی، گروههای موسیقی و برنامههای آیینی و فرهنگی شنیده میشود. نام کمانچه از واژه «کمان» گرفته شده و به آرشهای اشاره دارد که برای تولید صدا روی سیمهای ساز کشیده میشود. یونسکو نیز قدمت هنر ساخت و نواختن کمانچه/کمانچا را بیش از هزار سال دانسته و آن را میراث مشترک ایران و جمهوری آذربایجان معرفی کرده است.
نقالی یا پرده خوانی از آیین های کهن ایران زمین است که با گذر زمان دستخوش تحولاتی چند شده است. ریشه های این آیین را با تمرکز بر ریشه ی لغوی اش، که به معنای قصه خوانی است، باید در دوران اشکانی و گوسان هایی جستجو کنیم که به بازگو کردن قصه های حماسی شهره بودند. اگر چه سنتهای مشابه دیگری نیز به صورت داستان سرایی توأم با موسیقی، عمدتاً با تکیه بر داستان های قومی، ملی و حماسی در دوران ساسانی وجود داشت، امروزه مراد ما از آن چیزی که نقالی میخوانیمش، آیینی است که عمدتاً در دوران اسلامی رواج چشمگیری یافته است و نمیتوان آن را منفک از اعتقادات و تعلقات دینی و مذهبی اش بررسی کرد.
موسیقی بخشیهای خراسان یکی از ارزشمندترین جلوههای میراث موسیقایی و شفاهی ایران است؛ هنری که در آن موسیقی، شعر، داستانگویی، حماسه، عرفان، تاریخ و اخلاق در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. بخشی تنها نوازنده دوتار نیست، بلکه راوی بخش مهمی از حافظه فرهنگی مردم خراسان است و داستانها، افسانهها، اشعار و آموزههای اخلاقی و عرفانی را با آواز و موسیقی به نسل بعد منتقل میکند.
موسیقی ایران، با نام های موسیقی سنتی ایرانی، موسیقی کلاسیک ایرانی و گاهی با عنوان موسیقی دستگاهی شناخته می شود. در حقیقت این هنر طی سالها سینه به سینه و از استاد به شاگرد منتقل میشده و آنچه که امروزه تحت عنوان موسیقی سنتی ایران در دسترس ماست حاصل ممارست، فداکاری و تلاش مردان و زنان بزرگی است.
بیش از 20 سال است که سفرهایی با عنوان "سفرهای گروهی جاده ابریشم" از مبدا ایران برگزار میکنیم. سفرهایی به مقصد کشورهای ترکمنستان، ازبکستان و تاجیکستان، برای بازدید از شهرهای تاریخی سمرقند، بخارا و خیوه.
