جغرافیای تاجیکستان؛ موقعیت جغرافیایی، کوه‌ها، رودها و مناطق طبیعی

موقعیت جغرافیایی

جمهوری تاجیکستان در آسیای مرکزی بین عرض جغرافیایی 36 درجه و 40 دقیقه و  42 درجه و 05 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 31 درجه و 67 دقیقه  و 14 درجه و 75 دقیقه شرقی و در عرض یکسانی با یونان، ایتالیا و اسپانیا واقع شده است. این کشور مساحتی در حدود 14310 کیلومتر مربع داشته و فاصله شرق تا غرب آن 700 کیلومتر و فاصله شمال تا جنوب آن نزدیک 350 کیلومتر می‌باشد. کلّ مساحت‌ خشکی‌های تاجیکستان142700 کیلومتر مربع بوده و نزدیک به 400 کیلومتر مربع، مساحت آب‌های آن می‌باشد.

جمهوری تاجیکستان در آسیای مرکزی بین عرض جغرافیایی 36 درجه و 40 دقیقه و 42 درجه و 5دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 31 درجه و 67 دقیقه و 14 درجه و 75 دقیقه شرقی و در عرض یکسانی با یونان، ایتالیا و اسپانیا واقع شده است. این کشور مساحتی در حدود 14310 کیلومتر مربّع داشته و فاصله شرق تا غرب آن 700 کیلومتر و فاصله شمال تا جنوب آن نزدیک 350 کیلومتر می‌باشد. کلّ مساحت‌ خشکی‌های تاجیکستان142700 کیلومتر مربع بوده و نزدیک به 400 کیلومتر مربّع، مساحت آب‌های آن می‌باشد.
تاجیکستان 3651 کیلومتر مربّع مرز زمینی با همسایگان خود دارد. 1206کیلومتر از جنوب با کشور افغانستان، 414 کیلومتر از شرق با کشور چین، 870 کیلومتر در شمال و شرق با کشور قرقیزستان و 1161 کیلومتر از شمال و غرب با کشور ازبکستان، کلّ مرزهای زمینی این کشور می‌باشند. پاکستان در جنوب شرقی تاجیکستان تنها توسط نوار باریکی از کشور افغانستان جدا ‌می‌شود. کشور تاجیکستان به دریا راه ندارد.

 کوه‌ها

به طور کلّی می‌توان گفت: کشور تاجیکستان از سه حوزه عظیم کوهستانی تیان‌شان، آلای و پامیر با ارتفاعی بین 300 و 7496 متر از سطح دریا تشکیل شده است. این سرزمین عموماً به مناطق طبیعی زیر با آب‌و‌هوای متغیر از ریزگرمسیری تا برف دائمی تقسیم می‌شود:

• سرزمین‌های پست و جلگه‌ها، از 400 متر تا 500 متر
• ارتفاعات کم، از 500 تا 1000 متر 
• ارتفاعات متوسط، از 1000 تا 2000 متر 
• ارتفاعات بلند از 2000 تا 3500 متر 
• بیشترین ارتفاعات از 5500 تا 7400 متر

 93 درصد از کل مساحت کشور تاجیکستان کوهستانی می‌باشد. کو‌های پامیر در شرق، وادی فرغانه در شمال و شرق، وادی کافرنهان و وخش در جنوب غربی، عمده مناطق کوهستانی این کشور می‌باشند. اختلاف ارتفاع از سطح دریا در کشور تاجیکستان بسیار چشم‌گیر می‌باشد. میزان اختلاف بین بلندترین و پایین‌ترین نقطه در تاجیکستان به 7195 متر می‌رسد.
نیمی از کشور در ارتفاعات 3000 متر و بالاتر از سطح دریا قرار گرفته است. از قلّه‌های مشهور این کشور می‌توان از قلّه اسماعیل سامانی با ارتفاع 7495 متر، قلّه لنین با ارتفاع 7134 متر و قلّه کورژنوسکایا با ارتفاع 7105 متر و همچنین قلّه‌های بسیار دیگری با بیش از 6000 متر مانند:  قلّه استقلال با ارتفاع 6940 متر نام برد.
زمین‌های نواحی غربی کشور در بعضی مناطق، بیابان‌های پوشیده از تپّه و در بعضی مناطق نیمه بیابانی است. کل سطح زمین‌های قابل استفاده در کشور تاجیکستان حدوداً 6درصد می‌باشد.
فلات پامیر به طول حدود 800 کیلومتر با ارتفاعی از 5 تا 7000 متر از سطح دریا به عنوان بلندترین نقطه در آسیای مرکزی (به جز تبت) شناخته شده است. پامیر همچنان به سقف دنیا مشهور است. یک فلات بزرگ با درّ‌ه‌های سرسبز (و در بعضی مواقع باتلاقی) که دارای رودخانه و نهرهای آرام فراوانی می‌باشد.
ناحیه قلّه اسماعیل سامانی، بارها به عنوان نقطه اتصال (پیوندگاه) فلات پامیر مطرح شده است، که از دیگر محدوده‌های کوهستانی بزرگ در مسیرهای متفاوت گسترده می‌شود. حوزه هیمالیا و کاراکروم به جنوب شرق، هندوکش به جنوب غربی، کن‌لن‌شان به شرق و تیان‌شان به شمال شرقی کشیده شده است. این کوه‌ها بیش از 100 میلیون سال قبل در نتیجه حرکات طبقاتی بسیار قوی در قشر زمین شکل گرفته‌اند.

نقشه‌برداری زمین توسط حوزه‌های کوهستانی با یخچال‌های طبیعی بی‌شمار و قلّه‌های برفی که از درّ‌ه‌ها متفرق شده‌اند، مشخص می‌شوند. (درّ‌ه‌هایی از قبیل زرافشان، قاراتگین، بدخشان و درّ‌ه‌های کوچکتر) جایی که زراعت توسعه یافته است و زیست‌گاه‌ها واقع شده‌اند. مرغزارهایی از قبیل کولاب، وخش، حصار و خجند چیزی حدود 7 درصد منطقه را تشکیل می‌دهند. خاک به خاطر تنوّعی که بر حسب ارتفاع دارد، منحصر به فرد است. با نگاهی به بلندی‌ها، به راحتی می‌توان انواع خاک را این‌گونه شناسایی کرد.
درّه‌ها: زمین‌هایی پست با خاک خاکستری
زمین‌هایی داخل کشور: کوهستانی با خاک کوهستانی قهوه‌ای
زمین‌های مرتفع: کوهستانی با خاک بیابانی و سخت، جلگه‌های وسیع و بیابانی بی‌درخت، فلات و چمنزار و مرغزار و کوهستان‌های مرتفع
ارتفاعات بلند: خاک سنگ‌های فرسوده، در شکاف و گودی صخره‌های کوه‌های مرتفع

تعدادی از کوه‌ها و قلّه‌های مهم

رودها

حوزه‌های جیحون و سیحون حدود 1000 رودخانه و نهر موقّتی را شامل می‌شود، که بخشی از بزرگ‌ترین سیستم آسیای مرکزی است. بیش از 2000 دریاچه در این‌ جا وجود دارد.
کلّ آبی که از رودخانه‌های تاجیکستان می‌گذرد 65 کیلومتر مکعب می‌باشد، که حدود 52 کیلومتر مکعب آن از کوه‌های داخلی تاجیکستان سرچشمه می‌گیرند، ولی مردم تاجیک تنها حدود 11 کیلومتر مکعب آن را استفاده می‌کنند، و مابقی به کشورهای همسایه مانند: ازبکستان، قرقیزستان، قزاقزستان و حتی ترکمنستان سرازیر می‌شود. همچنین حدود 50 درصد از آب وارد شده به دریاچه آرال از کوه‌های تاجیکستان سرچشمه می‌گیرد. رودخانه‌های زیادی در تاجیکستان با شیب‌های بسیار تند مشخص شده‌اند. شاید به همین دلیل از اردیبهشت ماه تا مردادماه طغیان‌های رودخانه‌ای زیادی مشاهده می‌شوند و آب رودخانه‌ها در نهایت گل‌آلودی می‌باشد.

از نزدیک 1000 رودخانه پر آب در تاجیکستان 15 رودخانه، در طول فصل تابستان برای آبیاری کردن محصولات کشاورزی و زراعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. آب آشامیدنی تاجیکستان از ذخایر بزرگ پشت سدها و آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود.به لحاظ وجود منابع فراوان آب در تاجیکستان، این کشور در میان کشور‌های تازه استقلال یافته و اعضای اتحاد کشورهای مشترک‌المنافع رتبه ششم و از نظر تأمین آب در یک کیلومتر مربع پس از کشور گرجستان در مقام دوّم قرار دارد. طول 947 رودخانه تاجیکستان بیش از 28 هزار کیلومتر مربع و کوچکترین رودخانه‌های تاجیکستان بیش از 10 کیلومتر طول دارند.
تاجیکستان به خاطر ذخایر عظیم آبی، دوّمین کشور رتبه دار CIS (بعد از فدراسیون روسیه) در آسیای مرکزی می‌باشد.

مهم‌ترین رودهای تاجیکستان عبارتند از:

سیردریا: رودخانه سیردریا (سیحون) از شمال این کشور می‌‎گذرد و از به هم پیوستن رودهایی‌ همچون نارین و قره‌دریا به وجود می‌آید. رودخانه پس از طی 2 هراز و 100 کیلومتر به دریاچه آرال می‌ریزد. این رودخانه یکی‌ از عناصر اصلی‌ کشاورزی‌ در منطقه شمال کشور تاجیکستان و استان سغد می‌باشد. سیر‌دریا از یخچال‌های طبیعی‌ کوه‌های پامیر و تیان‌شان سرچشمه می‌گیرد.
آمودریا: رودخانه آمودریا (جیحون) را می‌توان پرآب‌ترین رود این منطقه دانست. آمودریا از کوه‌های‌ پامیر سرچشمه گرفته و پس از گذشتن از مرزهای‌ جنوبی‌ کشور تاجیکستان، وارد خاک ازبکستان شده و سپس وارد کشور ترکمنستان می‌شود. آمودریا بعد از طی مسافت 2هزار و 540 کیلومتر در نهایت در کشور ازبکستان به دریاچه آرال می‌ریزد.
وخش: سرخ آب یا وخش رودی است در آسیای میانه که در تاجیکستان و قرقیزستان روان است و ریزش‌گاه آن رود آمودریا است. این رود به نام وخش نیز شناخته شده‌ است. در زبان لاتین وخش "Oxus" نامیده می‌شود. رود وخش با حوزه آبریز ۳۲ هزار و ۱۵۰ کیلومتر مربع یکی از بزرگترین رودهای تاجیکستان می‌باشد. طول این رودخانه در تاجیکستان ۵۲۴ کیلومتر است و سرشاخه‌های آن در قرقیزستان واقع می‌باشد و متوسط دبی آن حدود ۶۳۱ مترمکعب در ثانیه است.

 تاجیکستان بر روی این رود سدهای بی‌شماری از جمله؛ نیروگاه سنگ‌ توده 1و2، سد و نیروگاه عظیم نارک و ... را ساخته و اخیرا ساخت بزرگ‌ترین سد و نیروگاه برق‌آبی خاورمیانه با نام راغون را نیز آغاز نموده است.

مسیر و حوزه آبریز رود وخش

رود پنج: رود پَنج، رودی است در آسیای میانه که در میان تاجیکستان و افغانستان روان است و ریزش‌گاه آن رود آمودریا است. سرچشمهٔ رود پنج رودهای پامیر و وخان‌دریا هستند که یکی از دریاچهٔ زارکول در سرزمین تاجیکستان و دیگری از کوهسار وخان در سرزمین افغانستان آب می‌گیرند. از سراسر رود پنج مرز افغانستان و تاجیکستان می‌گذرد، که دو کشور اصلی آبگیر آن هستند. طول این رود ۹۲۱ کیلومتر، پهنای حوزهٔ آبخیز آن ۱۱۴ هزار کیلومتر مربع، میانگین دبی آن ۱۰۰۰ متر مکعب بر ثانیه است. آب این رود برای آبیاری مصرف می‌شود. از درهٔ رود پنج بزرگ‌ راه دوشنبه به خاروغ و کولاب به قلعه خمب می‌گذرند.
رود مرغاب: رود مُرغاب، رودی است در آسیای میانه بطول ۸۵۰ کیلومتر. این رود از شمال غرب افغانستان سرچشمه می‌گیرد، و بسوی شمال غرب جریان دارد، و به بیابان قره‌قوم در ترکمنستان منتهی می‌شود. دریاچه بزرگ سارز بر روی این رودخانه به وجود آمده است. رودهای زرافشان، کافرنهان، سرخان‌دریا نیز از رودهای بزرگ و پرآب کشور تاجیکستان می‌باشند.

رودها و رودخانه‌های مهم:

مطالب مرتبط

جغرافیای تاجیکستان با کوهستان‌های گسترده، رودهای مهم، دره‌های عمیق و مناطق طبیعی منحصربه‌فرد، نقش مهمی در شکل‌گیری تاریخ، سکونتگاه‌ها و مسیرهای گردشگری این کشور دارد. اگر می‌خواهید با ساختار طبیعی تاجیکستان، رشته‌کوه‌ها، رودها، دریاچه‌ها و مناطق جغرافیایی مختلف آن بیشتر آشنا شوید، مطالب زیر را نیز مطالعه کنید.

← 🗺️ تاجیکستان/فصل اول: موقعیت جغرافیایی، رودها، کوه‌ها

← 🏔️ پامیر تاجیکستان؛ راهنمای جامع سفر به بام جهان، سرزمین کوهستان‌های بی‌انتها

← ⛰️ کوهستان فان تاجیکستان؛ راهنمای سفر به زیباترین منطقه کوهستانی آسیای مرکزی

← 🌿 فصل ششم: طبیعت تاجیکستان؛ سرزمین کوهستان‌های افسانه‌ای، دریاچه‌های فیروزه‌ای و جاده‌های رؤیایی

← 🏔️ کروکی بعضی از قله‌های تاجیکستان

← 💧 تاجیکستان/فصل اول: دریاچه‌ها، آب و هوا

← 🧊 تاجیکستان/فصل اول: یخچال‌ها، تالاب‌ها

← ♨️ تاجیکستان/فصل اول: چشمه‌ها، آب‌های معدنی

← 🌊 دریاچه ساریز تاجیکستان

← 🌑 دریاچه قره‌کول تاجیکستان؛ دریاچه سیاه پامیر در ارتفاع ۳۹۰۰ متری

← 💎 دریاچه یاشیل‌کول و بولون‌کول تاجیکستان؛ راهنمای سفر به پامیر

← 💧 دریاچه‌های پامیر تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به شگفتی‌های آبی بام جهان

← 🏞️ دره زرافشان تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به سرزمین پنجکنت، سرزم و هفت دریاچه

← 🌄 دره فرغانه تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به شمال تاجیکستان

← 🌲 دره رامیت تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به بهشت طبیعی در نزدیکی دوشنبه

← 🏞️ دره ورزاب تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به محبوب‌ترین منطقه تفریحی نزدیک دوشنبه

← 🦖 دره شیرکنت تاجیکستان؛ سفر به سرزمین ردپای دایناسورها و طبیعت بکر حصار

← 🏞️ دره قره‌تاغ تاجیکستان؛ راهنمای کامل سفر به یکی از بکرترین دره‌های کوهستان حصار

← 🗺️ ولایت‌های تاجیکستان؛ راهنمای کامل استان‌ها و مناطق گردشگری تاجیکستان

← 📖 راهنمای جامع سفر به تاجیکستان از صفر تا صد

اگر می‌خواهید کوه‌ها، دره‌ها، رودها و مناطق طبیعی تاجیکستان را از نزدیک تجربه کنید، می‌توانید اطلاعات سفر گروهی تاجیکستان و ازبکستان، برنامه سفر، خدمات، قیمت و شرایط ثبت‌نام را از لینک زیر دریافت کنید:

← ✈️ تور تاجیکستان و ازبکستان | برنامه سفر، قیمت و ثبت‌نام